Môi trường
Hàng trăm hồ chứa thủy lợi xuống cấp, chuyên gia hiến kế 'tư duy mới' trong quản trị nguồn nước
Chiều 22/10, các chuyên gia trong nước và quốc tế đã quy tụ tại TP.HCM tham dự hội thảo quốc tế “Quản trị nước bền vững trong kỷ nguyên mới” và cùng nhau thảo luận về các giải pháp quản trị nước bền vững.
Sự kiện do Viện Tài nguyên nước và Môi trường Đông Nam Á, Informa Markets Vietnam và Viện Tài nguyên và Môi trường (Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp tổ chức, trong bối cảnh Việt Nam đối mặt áp lực kép từ biến đổi khí hậu và đô thị hóa nhanh.
Thực trạng đáng báo động từ hệ thống thủy lợi
Chia sẻ tại hội thảo, PGS.TS Lương Văn Anh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), đã nêu lên một thực trạng đáng lo ngại.
Cụ thể, hiện nay, ngành nông nghiệp sử dụng tới 83-85% lượng nước từ các hệ thống thủy lợi, đóng vai trò then chốt trong an ninh lương thực. Cả nước có trên 900 hệ thống công trình thủy lợi, tưới tiêu cho hàng triệu hecta đất canh tác. Tuy nhiên, một bộ phận lớn hệ thống này được xây dựng từ lâu, đã xuống cấp nghiêm trọng và chưa kịp thay đổi công năng để đáp ứng nhu cầu tái cơ cấu kinh tế.
Xem thêm:Xâm nhập mặn hạ nhiệt, TP.HCM giảm mạnh thiệt hại thiên tai
Đặc biệt, công tác vận hành an toàn hồ đập đang đối mặt thách thức lớn do thiếu kinh phí bảo trì. Thống kê cho thấy có khoảng 670 hồ chứa thủy lợi bị hư hỏng, xuống cấp; trong đó có 334 hồ chứa bị hư hỏng đặc biệt nghiêm trọng.
Và theo PGS.TS Lương Văn Anh, ngành nước đang đối mặt ba thách thức lớn. Thứ nhất, biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, khó lường, với các cơn bão không theo quy luật như Yagi (2024) hay Matmo (2025). Thứ hai, dân số tăng và đô thị hóa nhanh khiến nhu cầu sử dụng nước tăng cao. Thứ ba, nguồn nước phân bố không đồng đều, gây thách thức lớn trong việc phân bổ hợp lý.
Yêu cầu 'tư duy mới' trong quản trị quốc gia về nước
Trước ba thách thức lớn gồm biến đổi khí hậu khó lường, dân số và đô thị hóa tăng nhanh, cùng nhu cầu nước cho công nghiệp, dịch vụ tăng mạnh, PGS.TS Lương Văn Anh nhấn mạnh yêu cầu phải có sự thay đổi căn bản trong tư duy quản trị nguồn nước.
Sự chuyển dịch đầu tiên là từ "quản lý theo công trình" sang "quản lý liên vùng, liên tỉnh". Thay vì mỗi công trình hoạt động độc lập, tư duy mới đòi hỏi đầu tư khép kín, bảo đảm chủ động trữ nước, điều hòa và phân phối nguồn nước trong nội tỉnh, liên tỉnh và toàn quốc. Điều này giúp tối ưu hóa nguồn nước, giải quyết tình trạng nơi thừa, nơi thiếu.
Thứ hai, nâng tầm từ "phục vụ sản xuất" lên "bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia", đặt ngang hàng với an ninh lương thực và năng lượng. "Tư duy này đặt nhu cầu dân sinh lên hàng đầu, đồng thời cân bằng với phát triển kinh tế, bảo đảm mọi người dân được tiếp cận nước công bằng, hợp lý", ông Anh nhấn mạnh.
Thứ ba là hướng tới "quản trị tiên tiến, hiện đại" theo chuẩn mực quốc tế, chuyển từ quản lý dựa trên kinh nghiệm sang quản trị dựa trên dữ liệu và khoa học.
Xem thêm:Phát thải thấp - ngành trồng trọt tiến vào 'thời kinh tế carbon'
Theo ông Anh, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang đề xuất đề tài khoa học xây dựng hệ thống hỗ trợ ra quyết định vận hành hồ chứa trên nền tảng số, phục vụ quản lý an toàn đập và nâng cao hiệu quả sử dụng nước đa mục tiêu.
Tư duy mới cũng yêu cầu tích hợp "đa mục tiêu", nghĩa là một công trình không chỉ tưới tiêu mà còn cấp nước sinh hoạt, phòng chống lũ, phát điện, du lịch sinh thái.
'Hạ tầng xanh' và AI là chìa khóa quản trị nước bền vững
Ngoài ra, tại hội thảo, các chuyên gia quốc tế đã mang đến hội thảo nhiều kinh nghiệm quý báu, nhấn mạnh vai trò của các giải pháp dựa vào thiên nhiên và công nghệ hiện đại.
Ông Kees van Baar - Đại sứ đặc mệnh toàn quyền Vương quốc Hà Lan tại Việt Nam đã chia sẻ về sự tương đồng giữa Đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam và vùng đồng bằng của Hà Lan trong việc đối mặt với nước biển dâng và xâm nhập mặn. Ông khẳng định tầm quan trọng của quan hệ đối tác chiến lược 15 năm giữa hai quốc gia trong việc thích ứng biến đổi khí hậu, chia sẻ công nghệ và các giải pháp xử lý nước.
Đại diện Phòng Thương mại Châu Âu tại Việt Nam (EuroCham), ông Steven Petit, đã giới thiệu các "giải pháp xanh" nhằm nâng cao khả năng chống chịu nước, đặc biệt là tại các khu đô thị phát triển nhanh như vùng Đông Nam Bộ. Thay vì chỉ dùng hạ tầng "xám" (bê tông), các mô hình mới ưu tiên thiết kế đô thị tích hợp không gian xanh, vật liệu thấm nước và các kênh rạch tự nhiên để chủ động quản lý ngập lụt và phục hồi hệ sinh thái.
Từ góc độ công nghệ, ông Frank Pogade, Chủ tịch Trung tâm nước Đông Nam Á, cho rằng kỷ nguyên mới đòi hỏi các công cụ mới, không thể dựa vào phương pháp cũ. Ông nhấn mạnh việc áp dụng các hệ thống giám sát thời gian thực (SCADA), phần mềm mô hình hóa thủy lực và trí tuệ nhân tạo (AI) trong vận hành. Các công nghệ này giúp quản lý thông minh hệ thống thoát nước đô thị, các bể chứa ngầm, và đưa ra cảnh báo sớm, chính xác về nguy cơ ngập lụt hay ô nhiễm.
Khẳng định quản trị nước bền vững là yếu tố then chốt cho an ninh sinh kế và kinh tế xanh, các chuyên gia kiến nghị Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông, kết hợp chuyển đổi số. Các giải pháp được đề xuất bao gồm thiết kế hạ tầng hài hòa tự nhiên, đổi mới công nghệ xử lý và tái sử dụng nước thải, tăng cường hợp tác khu vực và nâng cao năng lực cộng đồng, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long.