Kỷ lục 8,5 tỷ USD và những ‘khoảng tối’ cần hóa giải của rau quả Việt

Ngành rau quả Việt Nam đang đứng trước ngưỡng cửa lịch sử với kim ngạch dự kiến 8,5 tỷ USD năm 2025 và có thể về đích mục tiêu 10 tỷ USD sớm 2 năm. Tuy nhiên, đằng sau con số hào nhoáng là những ‘lỗ hổng’ chí mạng về kỹ thuật canh tác và tư duy quản lý mà theo ông Nguyễn Văn Mười - Phó Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nếu không xử lý triệt để, đà tăng trưởng năm 2026 sẽ khó bền vững.

Dưới đây là cuộc trao đổi thẳng thắn của phóng viên Tạp chí Nông thôn Việt với ông Nguyễn Văn Mười về bức tranh thực tế của ngành hàng tỷ đô này.

Cú lội ngược dòng và ẩn số mang tên ‘vải thiều’

Thưa ông, năm 2025 khởi đầu với nhiều dự báo khó khăn, nhưng kết quả hiện tại lại là một con số kỷ lục. Đâu là động lực thực sự cho cú lội ngược dòng này?

Ông Nguyễn Văn Mười: Phải khẳng định ngay, 2025 là một năm nhiều vấn đề, ngay từ đầu đã được dự báo là rất khó khăn và đầy thách thức. Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại qua 11 tháng, kết quả đạt được lại rất khả quan. Kim ngạch xuất khẩu rau quả đã đạt 7,758,673 tỷ USD, tăng khoảng 17,3% so với năm 2024.

Đây là sự nỗ lực rất lớn của cả hệ thống. Việc Chính phủ cùng các bộ ngành tăng cường mở rộng thị trường đã tạo "đường băng", còn doanh nghiệp và người sản xuất đã nỗ lực "cất cánh" bằng việc nâng cao chất lượng để đáp ứng các yêu cầu khắt khe.

Trong bức tranh đó, ngoài sự bùng nổ đã được dự báo trước của sầu riêng, "điểm sáng" bất ngờ nhất năm nay chính là vải (loại trái cây có mức tăng trưởng rất mạnh), tiếp đến là xoài, chuối và dừa. Chính những mặt hàng này đã góp phần tạo nên con số tăng trưởng tới 17,3% của ngành trong 11 tháng qua.

Với đà này, dự kiến cả năm 2025 chúng ta sẽ cán mốc 8,5 tỷ USD.

Xem thêm:CEO Nguyễn Đình Tùng: Thay vì bán nguyên liệu, chúng ta hãy bán giá trị văn hóa trong từng trái cây

Chúng ta đang bước vào tháng cao điểm xuất khẩu cuối năm phục vụ Lễ, Tết. Hiệp hội có lo ngại gì về "tắc biên" hay cước vận tải biển đi Mỹ/EU hiện nay không?

Ông Nguyễn Văn Mười: Thực tế, dịp cuối năm luôn là thời điểm nhu cầu tăng rất cao. Đây là lúc các doanh nghiệp rất vất vả trong việc đảm bảo nguồn hàng và hoàn tất thủ tục thông quan.

Về vấn đề cước vận tải, xung đột tại Ukraine - Nga và khu vực Trung Đông ảnh hưởng trực tiếp đến tuyến Biển Đỏ. Tàu bè phải đi vòng khiến chi phí tăng cao. Tôi dự báo giá cước có thể tăng nhẹ dịp cuối năm nhưng khó có chuyện tăng đột biến hay quá sốc, bởi nền giá hiện tại đã ở mức cao rồi.

Ở góc độ Hiệp hội, chúng tôi rất mong muốn các cơ quan ban ngành Nhà nước nâng cao năng lực xử lý tại các cửa khẩu biên giới, tạo điều kiện thuận lợi nhất giúp doanh nghiệp giải tỏa áp lực thông thương trong giai đoạn nước rút này.

Như ông có chia sẻ về những con số tăng trưởng ấn tượng, 11 tháng mà mình đã đạt 7,8 tỉ USD. Bên cạnh con số tăng trưởng ấn tượng về kim ngạch, ông đánh giá thế nào về "chất lượng tăng trưởng"? Cụ thể là tỷ lệ hàng chế biến sâu và giá trị gia tăng giữ lại cho người nông dân, doanh nghiệp Việt Nam đã có sự cải thiện tương xứng chưa?

Ông Nguyễn Văn Mười: Chúng ta đều biết công nghiệp chế biến sâu tại Việt Nam vẫn còn hạn chế so với nhiều nước. Tuy nhiên, từ thời điểm dịch COVID-19 (năm 2019) đến nay, lĩnh vực này đã có bước tăng trưởng rất mạnh mẽ.

Cụ thể, trong 8 tháng đầu năm 2025, mặt hàng chế biến đã tăng trưởng khoảng 35%. Nếu như trước đây, hàng chế biến chiếm tỷ lệ khiêm tốn trong cơ cấu xuất khẩu thì khoảng 3-4 năm trở lại đây đã có sự bứt phá rất tốt.

Dù vậy, chúng ta cần nhìn nhận thực tế rằng nếu so với Đài Loan - nơi hàng hóa đưa ra thị trường có tới 80% là chế biến, chỉ 20% là tươi - thì con số của Việt Nam vẫn còn rất thấp.

Chính vì vậy, để nâng cao giá trị nông sản, con đường quan trọng nhất là phải thúc đẩy chế biến sâu. Việc này giúp giải quyết bài toán áp lực thu hoạch đồng loạt gây biến động giá khi sản lượng quá lớn.

Khi chế biến, chúng ta hoàn toàn chủ động được đầu ra, sản phẩm có thể bảo quản cả năm thay vì chỉ 3-4 ngày như hàng tươi dễ hư hỏng. Đây là giải pháp toàn diện giúp ngành rau quả phát triển bền vững, vừa gia tăng giá trị kinh tế, vừa hạn chế tối đa tình trạng thất thoát sau thu hoạch đối với những hàng hóa không đủ tiêu chuẩn xuất tươi.

4 ‘tử huyệt’ của ngành sầu riêng

Bước sang 2026, nhiều ý kiến cho rằng ngành rau quả sẽ chịu áp lực lớn để vượt qua "cái bóng" kỷ lục của năm 2025. Theo ông, động lực tăng trưởng chính của năm 2026 sẽ đến từ đâu?

Ông Nguyễn Văn Mười: Trước khi nói về động lực mới, chúng ta cần nhìn thẳng vào thực tế là trong năm 2025, ngành hàng chủ lực như sầu riêng đã bộc lộ 4 hạn chế lớn. Nếu không khắc phục được những vấn đề này thì rất khó nói đến tăng trưởng bền vững cho năm 2026.

Xem thêm: TS Phạm Việt Anh: Từ lệnh cấm xe máy xăng đến bài toán chủ quyền xanh

Thứ nhất là nhiễm Cadimi tại ĐBSCL. Đây là vấn đề đã được cảnh báo từ lâu nhưng chưa có giải pháp xử lý triệt để. Cadimi là kim loại nặng có sẵn trong đất. Khi môi trường biến đổi, ví dụ độ pH thấp khiến đất bị chua, cây sẽ hấp thụ chất này. Đây là bài toán kỹ thuật bắt buộc phải giải quyết ngay.

Thứ hai là câu chuyện chất bảo quản và ủ chín. Sầu riêng thu hoạch sớm (7,5 - 8 tuổi) bắt buộc phải dùng hoạt chất xử lý mới chín đều. Trước đây ta dùng chất "Vàng O", nhưng Trung Quốc đã cấm vì độc hại. Câu hỏi đặt ra là, khi cấm chất này thì chúng ta có sản phẩm nào thay thế an toàn được phép lưu hành? Hiện tại câu trả lời là chưa. Mỗi doanh nghiệp đang phải tự xoay xở làm một cách khác nhau, dẫn đến chất lượng không đồng đều và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thương hiệu quốc gia.

Thứ ba là tác động của thời tiết cực đoan. Năm 2025 mưa rất nhiều đúng thời điểm thu hoạch tại Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, gây ra hiện tượng sầu riêng bị "sượng nước". Hậu quả là nông dân chịu thiệt hại rất lớn. Giá sầu riêng đạt chuẩn có thể bán 70.000 - 80.000 đồng/kg, nhưng khi bị sượng giá rớt xuống chỉ còn 15.000 - 17.000 đồng/kg.

Thứ tư, vấn đề nổi cộm nhất là Mã số vùng trồng. Tôi phải khẳng định: Mã số vùng trồng là trách nhiệm của người sản xuất và cơ quan quản lý Nhà nước, không phải việc của doanh nghiệp. Hiện nay đang có tình trạng doanh nghiệp vừa phải lo tìm đơn hàng, vừa lo đi tìm mã số, dẫn đến tệ nạn mua bán mã số vùng trồng. Việc mua bán này khiến doanh nghiệp mất tiền oan mà không tạo ra giá trị thực. Luật Trồng trọt đã quy định rõ hàng hóa lưu thông phải có nguồn gốc xuất xứ. Nếu cơ quan quản lý không đáp ứng được yêu cầu này thì cần phải xem lại trách nhiệm.

Tóm lại, bức tranh năm 2025 đã chỉ rõ những bất cập đó. Năm 2026, muốn ngành rau quả nói chung và sầu riêng nói riêng phát triển thông suốt, giảm thiểu rủi ro pháp lý và chi phí cho thương nhân, chúng ta bắt buộc phải khắc phục triệt để 4 vấn đề trên.

Tư duy thị trường: công thức ‘gần + chất’

Trung Quốc vẫn chiếm thị phần áp đảo (trên 60%). Có lo ngại cho rằng chúng ta đang "bỏ trứng vào một giỏ". Năm 2026, Hiệp hội có định hướng gì để đa dạng hóa thị trường?

Ông Nguyễn Văn Mười: Chúng ta đã mở cửa hầu hết các thị trường tiềm năng. Nhưng phải khẳng định, Trung Quốc là thị trường không thể thay thế.

Chúng ta hãy làm một phép so sánh: có những thị trường chúng ta tiếp cận chỉ 5-7 triệu dân, trong khi Trung Quốc là 1,4 tỷ dân. Dù chúng ta có mở thêm 10 thị trường nhỏ thì cũng khó tạo tác động lớn về mặt kim ngạch so với thị phần tại đây. Năm 2024 Trung Quốc chiếm 64%, năm nay khoảng 60%, trong khi Mỹ, Nhật, Hàn chưa có thị trường nào vượt quá 10% phần trăm.

Quan điểm của tôi là phải khai thác sâu hơn nữa thị trường này. Lợi thế cạnh tranh tuyệt đối của Việt Nam là vị trí địa lý. Với rau quả tươi, thời gian là vàng. Chúng ta hơn hẳn Thái Lan, Philippines hay Nam Mỹ về vận chuyển.

Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh rằng, lợi thế địa lý chỉ là điều kiện cần, chất lượng mới là điều kiện đủ. Nếu chúng ta ở gần mà chất lượng không tốt, chúng ta vẫn sẽ thua những đối thủ ở xa nhưng có chất lượng vượt trội.

Chất lượng vẫn luôn là yếu tố đặt lên hàng đầu. Công thức để chiếm lĩnh thị trường phải là: "Lợi thế gần + Chất lượng tốt". Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, nếu chúng ta chỉ ỷ lại vào việc ở gần mà buông lỏng chất lượng thì lợi thế đó sẽ không bền vững.

Do đó, theo Tôi quan trọng nhất trong thời gian tới vẫn là nâng cao chất lượng sản phẩm. Chỉ khi làm tốt điều này, chúng ta mới giữ vững và tiếp tục khai thác hiệu quả thị trường tỷ dân này.

Xem thêm:Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiếu: Mơ được làm bản đồ khí tượng nông nghiệp Việt Nam và... cho đi miễn phí

Nghịch lý quản lý và chuyện ‘hàng bị trả về’

Hàng hoá bị trả về là câu chuyện thực tế đau lòng, thường sau đó lại được đưa ra tiêu thụ tại thị trường nội địa. Ông có kiến nghị gì về vấn đề này?

Ông Nguyễn Văn Mười: Thực tế đầu năm vừa qua, nhiều lô hàng sầu riêng bị trả về do phát hiện nhiễm kim loại nặng. Nước nhập khẩu đã đưa ra cảnh báo về vấn đề này từ năm 2023, nhưng do chúng ta chưa khắc phục triệt để nên mới dẫn đến hậu quả bị trả hàng.

Tuy nhiên, việc đưa hàng hóa bị trả về do kém chất lượng ra tiêu thụ tại thị trường nội địa là điều không thể chấp nhận được. Khi chất lượng đã không đạt chuẩn an toàn, bị nước ngoài từ chối mà lại đưa về bán cho người tiêu dùng trong nước là rất vô lý.

Tôi đã nhiều lần kiến nghị rằng hàng hóa bị trả về bắt buộc phải có quy trình xử lý công khai và minh bạch. Không thể có chuyện người ta không ăn được, trả về thì mình lại đưa cho dân mình dùng.

Để giải quyết triệt để, bên cạnh việc tuyên truyền, các cơ quan ban ngành, đặc biệt là Cục Bảo vệ thực vật và các đơn vị quản lý an toàn vệ sinh thực phẩm phải thể hiện rõ vai trò và trách nhiệm của mình. Cần phải có biện pháp giám sát chặt chẽ, đảm bảo những hàng hóa không đạt chuẩn, không đảm bảo an toàn tuyệt đối không được phép đưa ra thị trường tiêu thụ.

‘Bẻ kèo’ và bài toán liên kết thực chất

Tình trạng tranh mua, tranh bán, "bẻ kèo" vẫn là vấn đề nhức nhối mỗi khi được mùa. Năm 2026, làm sao để lập lại trật tự này, thưa ông?

Ông Nguyễn Văn Mười: Câu chuyện liên kết sản xuất và tiêu thụ là vấn đề chúng ta đã bàn thảo rất nhiều năm nay nhưng vẫn chưa thực sự thành công. Nguyên nhân nằm ở chỗ chúng ta cần hiểu và chia sẻ rủi ro thực tế của nhau.

Tôi lấy ví dụ, doanh nghiệp xuất khẩu không phải lúc nào cũng có đơn hàng trước cả năm. Nếu bắt họ ký hợp đồng bao tiêu với nông dân khi chưa có đầu ra thì đó là rủi ro rất lớn.

Vì vậy, chúng ta cần một tư duy mới trong liên kết. Thay vì ép doanh nghiệp ký hợp đồng trước rồi mới sản xuất, người nông dân và địa phương phải chủ động quy hoạch vùng trồng đáp ứng chuẩn của từng thị trường mục tiêu ngay từ đầu.

Anh xác định trồng cho Châu Âu, Mỹ, hay Trung Đông thì phải tuân thủ quy trình của thị trường đó. Không thể có chuyện trồng cho thị trường Trung Đông mà lại mang đi bán cho Châu Âu được. Khi anh đã có vùng nguyên liệu chuẩn, doanh nghiệp có đơn hàng sẽ tự tìm đến mua. Đó mới là logic thuận theo quy luật cung cầu.

Hãy nhìn sang Thái Lan, họ làm sầu riêng rất hay. Họ không ký hợp đồng từ đầu vụ đâu. Thường chỉ trước thu hoạch 7-10 ngày thương lái mới đến đặt vấn đề mua, nhưng tiêu thụ vẫn rất tốt, không loạn giá. Tại sao? Vì cả vùng sản xuất của họ đều tuân thủ nghiêm ngặt một quy trình chuẩn. Chất lượng đồng đều thì mua bán rất nhanh gọn.

Về bản chất, làm nông nghiệp sạch và bài bản không tốn kém hơn làm tự phát là bao. Nó chỉ khác ở tính kỷ luật và tuân thủ quy trình. Chúng ta phải tập thói quen minh bạch và chịu trách nhiệm đến cùng với sản phẩm mình làm ra, chứ không phải bán xong cho thương lái là hết trách nhiệm.

Cuối cùng là vai trò quản lý nhà nước. Hiện nay có một nghịch lý, sản phẩm thực phẩm chế biến thì bị kiểm soát cực gắt (giấy an toàn thực phẩm, ISO...), trong khi một hộ nông dân một năm họ có thể bán cả trăm tấn rau củ tươi ra thị trường lại gần như không chịu sự kiểm soát nào.

Hàng hóa cứ đưa ra lề đường, vỉa hè bán trôi nổi, giá cả và chất lượng mỗi nơi một kiểu. Hậu quả là người tiêu dùng lãnh đủ, dẫn đến các nguy cơ về sức khỏe và bệnh tật do tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.

Do đó, kiến nghị của tôi là phải đưa nông sản vào các hệ thống quản lý tập trung, quy trách nhiệm rõ ràng cho người sản xuất. Chỉ khi quản lý chặt chẽ như vậy, chúng ta mới bảo vệ được người tiêu dùng và giữ được uy tín cho nông sản Việt Nam.

Xanh hoá là yêu cầu bắt buộc để phát triển bền vững

Xu hướng xanh hóa và giảm phát thải (Net Zero) đang trở thành yêu cầu bắt buộc tại các thị trường cao cấp. Ngành rau quả Việt Nam đang ở đâu trong lộ trình này, thưa ông?

Ông Nguyễn Văn Mười: Chúng ta đều biết Châu Âu rất quan tâm đến truy xuất nguồn gốc hàng hóa rất chặt chẽ, đặc biệt đối với các sản phẩm có quy trình sản xuất gây ô nhiễm môi trường.

Hiện Liên minh châu Âu (EU) không áp dụng thuế giảm phát thải (cơ chế điều chỉnh biên giới carbon - CBAM) trực tiếp lên đa số các sản phẩm nông nghiệp thô hoặc thực phẩm chế biến. Tuy nhiên, một sản phẩm đầu vào quan trọng của nông nghiệp là phân bón lại nằm trong danh sách chịu thuế này, nhưng chắc chắn trong thời gian tới danh mục này sẽ mở rộng. Đây là yêu cầu bắt buộc, không chỉ tốt cho nước nhập khẩu mà còn là xu hướng chung của toàn thế giới để cân bằng và bảo vệ môi trường.

Ngành nông nghiệp Việt Nam hiện đang bắt nhịp rất tốt với xu hướng này, đặc biệt là chương trình Net Zero. Chúng ta là một trong những nước tiên phong triển khai đề án 1 triệu héc-ta lúa giảm phát thải khí nhà kính. Cả trong hoạt động sản xuất nông nghiệp lẫn dây chuyền máy móc chế biến, mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn xanh hiện nay đang rất khả quan.

Thời gian qua, công tác tuyên truyền và triển khai thực tế tại các doanh nghiệp lớn, các vùng sản xuất trọng điểm đã được thực hiện rất tích cực. Tuy nhiên, để áp dụng đồng loạt trên diện rộng, chúng ta cần một lộ trình cụ thể cùng hệ thống giải pháp, chính sách đồng bộ hơn nữa.

Về mặt chủ trương, Bộ Chính trị đã có các Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc. Đây là nền tảng quan trọng để chúng ta đưa công nghệ vào sản xuất, giúp ứng phó biến đổi khí hậu và nâng cao năng suất, chất lượng và phát triển bền vững.

Đó chính là giải pháp toàn diện để chuyển đổi từ tư duy sản xuất truyền thống sang mô hình nông nghiệp tuần hoàn, nông nghiệp xanh. Nhìn chung, Việt Nam chúng ta đang thực hiện lộ trình này rất tốt.

Trước thềm năm mới 2026, với tư cách là đại diện tiếng nói của cộng đồng doanh nghiệp rau quả, ông có lời khuyên hay thông điệp cốt lõi nào muốn gửi gắm tới các doanh nghiệp thành viên để chúng ta không chỉ "đi nhanh" mà còn "đi xa" và bền vững?

Ông Nguyễn Văn Mười: Chúng ta sắp khép lại năm 2025 - một năm đầy biến động với rất nhiều khó khăn từ thiên tai, bão lũ cho đến những thách thức của thị trường. Thế nhưng, kết quả đạt được lại vô cùng tự hào: 11 tháng đầu năm xuất khẩu đã tăng 18%, đạt 7,8 tỷ USD và dự kiến cả năm sẽ cán mốc 8,5 tỷ USD. Đây là thành quả từ sự nỗ lực không biết mệt mỏi của cộng đồng doanh nghiệp, người sản xuất, cùng sự hỗ trợ sát sao của các cơ quan quản lý Nhà nước.

Năm 2026 chắc chắn vẫn sẽ còn nhiều thách thức, nhưng song hành với đó là rất nhiều cơ hội khi chúng ta đã mở cửa thêm được các mặt hàng mới. Ví dụ với thị trường Trung Quốc, chúng ta vừa có nghị định thư về quả mít, sắp tới có thể là cây có múi và tiếp tục mở cửa thêm nhiều mặt hàng khác. Cơ hội sẽ tiếp tục rộng mở.

Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng này trong năm 2026 và tiến xa hơn nữa, tôi cho rằng các doanh nghiệp và người sản xuất cần nỗ lực hơn, và quan trọng nhất là phải đoàn kết, chia sẻ với nhau nhiều hơn. Chỉ có sự liên kết chặt chẽ mới giúp ngành hàng của chúng ta phát triển thực sự bền vững.

Chúng ta từng đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt 10 tỷ USD vào năm 2030. Tuy nhiên, với con số 8,5 tỷ USD của năm nay, tôi tin chắc rằng chúng ta sẽ hoàn thành mục tiêu này sớm hơn dự kiến khoảng 2 năm. Đây là minh chứng rõ nét nhất cho sự cố gắng của các doanh nghiệp trong việc mở rộng thị trường và đưa nông sản Việt đi khắp thế giới.

Tôi hy vọng tinh thần này sẽ tiếp tục được phát huy mạnh mẽ hơn nữa trong năm mới.

Xin cảm ơn ông về những chia sẻ thẳng thắn này!