Người quê tôi

Chủ nhân Đinh Thị Thìn, một “người nhỏ mà có võ”, khi homestay nhà chị là mô hình duy nhất vùng cao tự thân làm du lịch cộng đồng. Một cô gái Cơ Tu cháy hết mình vì tình yêu văn hóa bản địa, quyết tâm làm du lịch để cả làng đổi đời, với tuyên ngôn: Chỉ thất bại nếu không chinh phục được chính mình!

Học ngành… hình như

Tôi hẹn chị Đinh Thị Thìn gần trưa. May quá, nếu qua chiều là chị phải đón một đoàn khách Hàn Quốc. Làng Bhơ Hôồng, nơi có ACu homestay nằm ngay trên quốc lộ 14G.

“Thìn à? Nhà nó trong kia thôi”. Một ông già nói. Từ cổng làng đến cổng ACu homestay đâu chừng 50m.

Một nhà sàn gỗ lạc lõng giữa xung quanh là bê tông. Quầy lễ tân có vài gói cây lá bản địa để nấu nước uống, ngâm rượu, được cho vào bao ni lông, hút chân không; dưới là một tấm thổ cẩm Cơ Tu được phủ làm khăn trải bàn. Một đường viền chạy quanh tường nhà là những trái bắp giống vàng ươm đã khô, bó thành chùm, treo lủng lẳng, khá bắt mắt. Homestay có một phòng ngủ 7 giường liền kề nhau, không vách ngăn, chỉ có mùng và màn bằng thổ cẩm. Chăn ga, gối đệm như khách sạn. Hết.

“Chỉ chừng này thôi hả?”. “Dạ không” - chị nói - “Trên gác còn 10 đệm nữa anh”.

Miền núi Quảng Nam một thời “trăm hoa đua nở” du lịch cộng đồng do hội, nhóm, làng chung tay chứ cá nhân thì không, nhưng bây giờ chỉ còn 1 - 2 mô hình lay lắt. Nên chuyện của vợ chồng chị khiến người ta tò mò.

Chị kể: “Học 12 xong, em đăng ký thi Đại học Ngoại ngữ Huế và nguyện vọng 2 là Việt Nam học. Đăng ký nhưng không thi, vì nhà không có tiền đi xe xuống phố. Nhưng em có tia hy vọng nghĩ rằng chắc còn cơ hội. Em hỏi thầy chủ nhiệm: Thầy ơi, Việt Nam học là ngành chi? Vì hồi đó lần đầu tiên Việt Nam có ngành này, tụi em là khóa 1 mà. Thầy nói: Hình như là công tác xã hội hay sao đó. Nó liên quan về công tác xã hội à? Ừ. Dạ ở xã em, công tác xã hội chưa ai làm, học thì về xã làm được nhiều việc cho địa phương...

Bạn bè đi thi về hỏi: Sao Thìn không đi thi đại học? Bố mẹ em hỏi lại: Đại học là cái chi? Dạ đó là cái ngành mà mình thi vô học để kiếm cái nghề, rồi sau đó đi làm, chứ không phải học 12 là nhà nước kêu đi làm đâu.

Thế là bố mẹ quay qua em: Sao mày không nói chi hết? Dạ con thấy nhà mình không có tiền để đi tới thành phố, vì lúc đó em phải vừa học vừa đi bứt đót bứt mây phụ bán. Còn cái chi thi nữa không? Dạ cao đẳng. Nhà có 2 con bò là gia sản, bố mẹ bán 1 con để em đi thi. Đó là năm 2008. Lần đầu tiên xuống phố, là Tam Kỳ. Thi xong, em hỏi: Rứa mình thi rồi học chi? Các bạn nói: Hình như du lịch hay chi đó…”.

Xem thêm: Nguyễn Phan Quế Mai - Người đàn bà kể chuyện chiến tranh bằng lòng trắc ẩn

Thi đậu và đi học, chỉ vỏn vẹn vay được 4 triệu từ nguồn hỗ trợ sinh viên. Ròng rã 4 năm. Con nhà nghèo vượt khó thì khỏi bàn, kể khổ khi nào mới hết chuyện, và nó là gì nếu không phải là “của để dành” đối mặt với lối vào đời chông gai.

Ra trường, có chồng ngay, và về đây ở. Đúng lúc ban quản lý làng du lịch cộng đồng Bhơ Hôồng ra đời, và chị góp mặt. “Suốt 5,5 rưỡi tham gia không lương, nhưng bù lại là được học các mô hình du lịch cộng đồng từ Bắc vô Nam dưới sự giúp đỡ của Sở Văn hóa - Du lịch. Con 1 tuổi, giao bố nó và ông bà nội chăm. Hành trình rong ruổi, đọng lại một câu hỏi: Tại sao bà con nơi khác làm được?”, chị nói.

Hết thiết kế tour đến dạy tiếng Anh cho học sinh và bà con từ dự án dự án ILO chuyên về hỗ trợ du lịch cộng đồng ở Quảng Nam, nhưng vẫn “đóng đinh” ở chị là làm lữ hành, hướng dẫn tour. Chị đâu ngờ, khi chạy dịch từ Đà Nẵng về quê, một đối tác người Úc nói rằng cứ làm đi, họ sẽ đưa khách đến rồi giúp tiền xây kè trước nhà. Hết dịch, khách lên. Chị nói với họ là sẽ làm homestay vì nhà Gươl không có chỗ khi khách đông. Người kia tốt bụng, ok ngay.

“Đó là năm 2020. Cái nhà này hơn 100 triệu, thì một nửa gỗ là của ông đó. Nói thật ban đầu là em làm nhà để ở, khách ở chung, sau đó nó mới thành chỗ riêng cho khách”, chị kể.

Trời đâu không thấy, chứ khát khao ở người phụ nữ Cơ Tu này đã động lòng bạn đồng hành du lịch viễn phương. Và thế là từ đây, một hành trình mới bắt đầu.

Thắp lửa khi mọi thứ đã tàn

Tôi liệt kê những cái tên sôi nổi ra đời từ dự ILO kia rồi chìm vào lãng quên như Đhơ Rôồng, Pơ Mu, rồi chính cái làng Bhơ Hôồng này vốn đình đám lắm. Thời vàng son qua mau. “Dạ, năm 2013 chọn 2 gia đình tại đây, đầu tư cho 61 triệu xây 2 nhà vệ sinh đạt chuẩn. Một số tiền quá lớn. Nhưng hoạt động được 3 năm thì đóng cửa”.

“Thất bại vì liên quan phong tục” - chị nói - “Người Cơ tu không chấp nhận những cặp không phải là vợ chồng mà ở chung tại nhà họ, rồi nghĩ khách du lịch ở lại nhà mình là không tốt. Khách đến thì bà con đang ở rẫy”.

Lời giải thích của chị nhắc tôi nhớ có lần hỏi một già làng trong bản quản lý, ông thở dài chán nản: “Nói chúng nó không nghe. Khách đến, buổi tối thì say rượu, không đi múa, chơi nhạc. Làm ăn vậy, ai thèm tới”.

Chị Thìn thêm: “Hết giấy vệ sinh cũng gọi em. Rồi khách thích nhà tre hơn nhà xây…”. “Họ nghĩ tất cả tùy thuộc vào dự án, vào em, họ chỉ có ngôi nhà, cho ở và lấy tiền, còn lại không lo gì cả, trong khi 4 lớp tập huấn liên tiếp đều nói rõ: Sự hỗ trợ chỉ dừng lại ở hướng dẫn, giúp tiền sắm sửa ban đầu này nọ, chứ không làm thay. Nhưng họ vẫn không hiểu”.

“Được một năm sau, họ lại đón khách, nhưng phòng ốc không cải tiến…Rồi đóng cửa. Ở Đhơ ’Rôồng cũng như thế. Còn mấy nhà sụp kia, là của một công ty ở Hội An, lên thuê người dân ở đây làm homestay. Sau này chuyển giao chủ mới, thì cũng chẳng tồn tại bao lâu”, chị nói.

Xem thêm: Địu con ra thế giới - thương hiệu BUBI từ căn phòng trọ đến Top 10 Việt Nam

Bốn cái homestay sụp mà chị nói, ở ngay đầu làng, rồi còn hai cái nữa là nhà tư nhân. Tàn tạ, thua trắng, ảm đạm. Bà con ở đây chỉ làm rẫy, tuyệt nhiên đâu có biết chuyện làm du lịch, bán buôn gì cả. Chị là người đầu tiên bán tạp hóa ở làng.

Khi khách đến homestay, bà con không biết tiếng Anh, chị phải giúp, nhưng “bà con nghĩ em hưởng rất nhiều tiền. Tỉnh thì nghĩ huyện trả tiền, huyện thì nghĩ tỉnh trả. Bà con thì nghĩ huyện… Nhưng thực chất có bao nhiêu? Em làm hướng dẫn tour, 150 ngàn/lần”.

Ai từng làm du lịch miền núi, khai thác tài nguyên bản địa, hẳn sẽ nằm lòng câu thần chú “một mình, đừng hòng”. Sống giữa cộng đồng, bị chi phối bởi nếp ăn nếp ở, làng mà quay lưng, là sụp tiệm.

“Homestay là của gia đình, nhưng dịch vụ thì em kết nối cả cộng đồng. Bởi nếu chỉ là chỗ ở, người ta chán ngay và không bao giờ đến nữa. Bà con tham gia múa, bắn nỏ, nấu ăn, dẫn khách đi núi, dệt, nhạc, đan lát, và kết nối với 2 điểm khác. Ai cũng được tham gia, thay phiên nhau, hết nhóm này đến nhóm kia.Thành công lớn nhất mà em có được là bà con tin tưởng. Nếu em có khách mà bà con không tham gia, em bể ngay”.

“Đâu là mấu chốt để giữ bà con?” - tôi hỏi. “Vấn đề đi trước là tiền. Bao năm rồi, em không nợ bà con đồng nào cả. 8 dịch vụ, số người tham gia là không kể hết”.

Vậy đó. Không chỉ chuyện tiền. Chơi với nông dân, là sòng phẳng. Và hơn hết, vợ chồng, đọc từ chính mình - đứa con Cơ Tu của cộng đồng, đặt mình ở vị trí họ, hiểu họ muốn gì, cần gì. Nói theo nguyên tắc thị trường, là “bán cái người ta cần mua”. Bà con cần tiền từ công việc cụ thể, thay vì đi rẫy. Chị bán tư duy và trao sinh kế cho họ, nhưng chủ động dẫn dắt. Nguồn thu không về một mối, mà đôi bên hưởng lợi. Một lời giải xem ra không thể sai.

Phía trước vẫn là núi

Bây giờ về vùng cao, đố tìm ra lớp trẻ chơi nhạc cụ truyền thống. Khi tôi chạm đến, nỗi buồn vụt hiện ở chị, rằng em kiến nghị mở lớp bao nhiêu năm rồi, có ai làm đâu. Ở đây nếu người già không chơi nhạc cụ phục vụ, thì khách biết nghe, xem gì.

“Nhưng em sợ nhất là Kinh hóa nhiều quá. Nhà cửa hư nát, bà con vay vốn xóa nhà tạm, bê tông triệt để. Em nói với chồng: Chết rồi anh ơi, sao nhà nước không hướng dẫn làm một nhà bếp, nhà sàn gỗ bên cạnh, để khách tới thì nói rằng mưa gió nên phải xây bê tông, chứ nhà sàn là truyền thống của mình! Đó là bản sắc để ăn nói với khách chứ. Em đã từng nói thế với chính quyền và bị ghét”.

Những tha thiết lẫn góc khuất từ bất cập, cả những hứa hẹn theo gió mà bay từ chính quyền, theo lời chị không ngừng tuôn. Tôi nhìn vợ chồng chị, như cái cây đơn độc, cô lẻ giữa rừng, ngày nối tháng phát ra những đốm sáng, mà tên gọi nó là ráng giữ văn hóa làng. Lấy cây cỏ đất đai tiếng nói làng mình hóa thân thành sản phẩm văn hóa mà nuôi mình và bà con để thoát cái nghèo đeo đẳng.

Tự học văn hóa truyền thống, tỉ tê với người già để nghe từ họ những câu chuyện về cái cây, con suối, đám cưới, đám ma, kiêng cữ, thấm vào máu rồi truyền cho khách sự giàu có của quê mình. Ở đây không có ai xúc tiến du lịch, quảng bá, thì tự lập web, tìm đối tác… Nguồn sẻ chia duy nhất với chị, là người già. Họ nói rằng có khách thì sẵn sàng múa, chơi nhạc. Còn những vợ chồng trẻ ham lắm, nhưng họ sợ sai.

Xem thêm: Từ tập đoàn toàn cầu đến CEO vườn sầu riêng Việt: 'Tôi chọn đất, trước khi chọn trái'

“Em tuyển hướng dẫn viên địa phương liên tục. Không cần tiếng Anh, hãy nói giúp em cây này là gì, núi kia là gì, nhưng họ không chịu, vì sợ sai. Bà con ngại giao tiếp”. Khổ chất chồng. Mà ở đây, hướng dẫn đâu theo sách vở. Trúng bữa khách vô làng gặp đám cưới, thì phải nói rõ phong tục này, rồi gặp cây gì nói cây nấy. Chỉ có người địa phương mới làm được chuyện đó, sách vở nào dạy…

Trước mặt chị vẫn là núi, và hành trình tự thân này, ngày mai là gì, ra sao, khó mà mường tượng.

Mấy tấm màn che phòng homestay bằng thổ cẩm Cơ tu với những đường đệm màu xanh đỏ đơn giản trên nền vải đen sẫm, chị phải đặt người Cơ tu ở A Lưới (Huế) dệt, vì đơn giản nên bà con không làm. Tôi nhìn rồi bật câu hỏi: “Vợ chồng Thìn thấy cô đơn không?”.

Tiếng cười rổn rảng đáp ngay: “Dạ với cộng đồng thì không, em chỉ cô đơn về tiền bạc! Làm được chừng nào, em đắp vào homestay này chừng đó, từ từ đổi thay. Cái nhà này em tự thiết kế, cho dựng lên. Khách thích lắm. Còn anh hỏi em sợ thất bại không ư? Có chứ, nhưng nó chỉ xảy ra do mình kết nối không hài hòa, làm đứt gãy mối quan hệ của mình với bà con, bởi mô hình của em sống được, đâu phải mình em làm nổi, nếu cộng đồng không hưởng ứng. Và cái nữa, nếu thất bại là do em không chinh phục được bản thân mình, chứ tiềm năng đất và người quê em quá phong phú…”.

Trong tay chị bây giờ là 20 đối tác. Một phụ nữ trong làng nói với tôi: “Nó nhỏ mà có võ”.

TRUNG VIỆT