Người quê tôi
Oca & người đàn bà níu lại vùng ca cao Châu Đức
Gian xưởng thơm lừng mùi socola. Người phụ nữ sinh năm 1978, dáng người mảnh, giọng nói nhẹ nhàng mà chắc chắn, đưa tay khuấy nhẹ ly nước nâu nâu. Mùi ca cao thoảng khắp căn phòng, ấm nồng và gợi nhớ. Thu cười: “Ngày xưa, ở vùng này, người ta chỉ mong bán được trái ca cao tươi hay hạt ca cao khô cho xong. Giờ thì khác rồi, mỗi hạt ca cao đi ra từ đây đều có câu chuyện của nó”.
Khúc rẽ ngang bất ngờ
Ít ai tin, người đàn bà đang trò chuyện với tôi từng có hơn 12 năm làm trong ngành du lịch hàng không Nhật, rồi làm tư vấn cho các dự án khu công nghiệp. Thu nhập cao, môi trường văn minh, cuộc sống tưởng như an bài. Nhưng thành phố ồn ã khiến cô thấy ngột ngạt. Trở về Vũng Tàu, cô vẫn nghĩ mình sẽ tiếp tục công việc gắn với ngoại ngữ, nhân sự, chứ chưa từng mường tượng có ngày sẽ “đi trồng và sản xuất ca cao”.
Xem thêm Gặp Tuấn Lúa bên cánh đồng 4.0 ở Lung Lớn
Năm 2019, trong một chuyến đi công việc, Thu tình cờ ghé vào một vườn ca cao. Người nông dân than thở: “Trái chín đầy gốc mà chẳng ai mua. Giá bèo bọt, làm sao sống nổi?”. Chị lặng người. Từ ánh mắt bất lực của họ, chị thấy một thứ đang mất dần, không chỉ là cây ca cao, mà là cả sinh kế, niềm tin.
Ca cao từng được kỳ vọng trở thành cây kinh tế của Bà Rịa – Vũng Tàu cũ. Thế nhưng, sau một thời gian rộ lên, giá rớt thảm hại so với các loại khác. Từ 1.200ha năm 2004, đến 2019 chỉ còn 250~300ha. Nông dân quay lưng, chặt bỏ vườn, thay bằng tiêu, cà phê.
Thu kể: “Ngày tôi đến, nhiều vườn ca cao không người hái, trái rụng đầy gốc. Người nông dân buồn lắm, họ nói vận động dân trồng chi cho cực, ai mà ăn thứ này đâu. Ngay khoảnh khắc đó, tôi nghĩ: hay là mình thử làm gì đó với ca cao?”. Ý nghĩ ban đầu chỉ thoáng qua, nhưng rồi cứ lớn dần. Và người đàn bà đã rời bỏ công việc bàn giấy, bắt đầu lại từ con số không với một loại cây tưởng chừng bị bỏ quên.
Những thanh socola đầu tiên
Cuối năm 2019 đó, Oca – thương hiệu ca cao của Thu – ra đời. Lúc đầu, đó chỉ là gian xưởng nhỏ, máy móc đơn sơ, Thu và vài cộng sự phải tự học từng công đoạn. Có hôm thức trắng đêm canh từng mẻ socola phối trộn, nhiều mẻ đầu tiên bị hỏng, phải bỏ đi.
Nhưng rồi những thanh socola đầu tiên cũng ra đời – đắng nhưng ngọt ở hậu vị. Từ đó, Oca mở rộng sang nhiều dòng sản phẩm: socola muối, socola tiêu, socola trái cây, bột ca cao, trà ca cao, rượu ca cao… Thu kể, có người nông dân lần đầu nhìn thấy hạt mình trồng thành ra sản phẩm tinh xảo, xúc động đến rơi nước mắt. “Một dì nói với tôi, dì trồng ca cao này bao nhiêu năm giờ mới biết nó có thể làm ra nhiều thức ăn, nước uống ngon lành đến vậy! Dì ấy mừng mà khóc luôn”, Thu tâm sự, “ngày ấy tôi hiểu, không chỉ cứu một cây trồng, mà mình đang gieo lại niềm tin cho người nông dân”.
Xem thêm Thuận đã dừng lại, nhưng Cà Mèn đã đi ra thế giới…
Đồng hành cùng người trồng
Điều khác biệt ở Oca là cách Thu chọn đi cùng nông dân, chứ không đứng tách rời. Thu thiết lập các vườn mẫu, hướng dẫn nông dân canh tác hữu cơ, hỗ trợ kỹ thuật, rồi bao tiêu sản phẩm với giá cao hơn giá thị trường.
Những hộ từng định chặt bỏ nay giữ lại vườn. Cô Xuân, chủ vườn ca cao sát nơi Thu đặt trụ sở công ty, nói: “Con không chỉ mua ca cao mà còn giúp cô giữ được niềm tin vào làm nông nghiệp tử tế”. Hiện nay, Oca đã liên kết gần 300 hộ, với khoảng 230ha.
Từ 4.000 đồng/kg, nay ca cao tươi ổn định 14.000 – 15.000 đồng/kg. Đó không chỉ là con số, mà là sự hồi sinh của một vùng nguyên liệu từng ngắc ngoải.
Niềm tin trong chuỗi khó khăn
Khởi nghiệp nông nghiệp, vốn đầu tư lớn, thu hồi chậm. Gia đình ban đầu không ủng hộ. “Bỏ công việc lương cao, đi làm cái này liệu có… bình thường không?” – có người hỏi Thu như thế.
Những ngày đầu, chỉ có người chị gái sát cánh, cùng Thu ăn ngủ ngay trong xưởng với vài nhân công, canh từng mẻ socola. Có lúc đơn hàng gấp, cả hai cùng những cộng sự làm quần quật đến sáng, vừa mệt vừa lo. Nhưng rồi họ vượt qua, nhờ niềm tin giản dị: nếu bỏ cuộc, vùng ca cao này sẽ biến mất thật sự.
Chỉ sau vài tháng sau ngày thành lập, đầu năm 2020, Oca đã có lô hàng đầu tiên xuất khẩu sang Nhật. Đặc biệt, sản phẩm rượu ca cao của Oca phải mất một năm để xin giấy phép nhập khẩu, bởi Nhật Bản yêu cầu chứng minh con men sử dụng hoàn toàn tự nhiên, không hóa học. Cuối cùng, Oca trở thành đơn vị đầu tiên của Việt Nam được phép xuất khẩu rượu ca cao hữu cơ sang Nhật. Ngày nhận tin, Thu bật khóc. “Tôi biết, không chỉ mình thắng, mà cả người nông dân Việt Nam cũng thắng”.
Rồi như bao doanh nghiệp khác ở khắp nơi trên thế giới này, Oca cũng phải vượt qua dịch bệnh COVID-19. Những tháng ngày ấy, thấy mẹ buồn, cậu con trai lớn vẽ tặng mẹ bức tranh với những cây ca cao đủ sắc màu. Con nói, rồi vườn ca cao và xưởng socola của mẹ sẽ ổn trở lại.
Quả thật, dịch bệnh qua đi, sau Nhật, Oca tiếp tục xuất sang Hà Lan, Singapore… Dù giá ca cao thế giới biến động mạnh, Oca vẫn duy trì sản xuất, bởi sản phẩm chế biến sâu đã tạo giá trị khác biệt. Những thanh socola mang hồn vị đất Châu Đức đi xa cùng niềm tự hào của người bản xứ.
Ca cao không chỉ là socola!
Điểm thú vị trong hành trình của Thu và Oca là không bỏ phí bất cứ phần nào của quả ca cao. Hạt dùng cho socola, bơ và bột ca cao. Thịt quả lên men thành rượu, nước ép. Vỏ được ủ làm phân hữu cơ, và đang được thử nghiệm làm biochar cùng các chuyên gia môi trường Nhật. Lá và vỏ còn dùng chế biến trà.
Nhờ vậy, nông dân không chỉ bán trái, mà còn thấy giá trị gia tăng từ từng bộ phận của cây ca cao. Đây là cách làm nông nghiệp tuần hoàn, giảm lãng phí, vừa có lợi kinh tế vừa bảo vệ môi trường. “Chúng tôi muốn nông dân thấy rằng, cây ca cao có giá trị trọn vẹn, chứ không chỉ là hái trái bán cân” – Thu nói. Đó cũng là triết lý nông nghiệp tuần hoàn, bền vững, mà cô theo đuổi.
Không dừng lại ở sản xuất, Thu mở hướng du lịch giáo dục. Những nhóm học sinh, sinh viên được đưa tới tận vườn, tận xưởng, trải nghiệm từ khâu thu hái ca cao đến làm socola. Nhiều em lần đầu hiểu “hữu cơ” là gì, lần đầu được ăn socola do chính tay mình làm.
Oca còn đón những em nhỏ tự kỷ đến tham gia trải nghiệm, giúp các em học kỹ năng, hòa nhập cộng đồng. Với Thu, xưởng socola không chỉ là nhà máy, mà là nơi chị gieo mầm yêu thương.
Cộng sinh để cùng hưởng lợi
Người ta bảo, nếu không có Oca, có lẽ vùng ca cao Châu Đức đã mất. Nhưng nếu không có nông dân kiên trì giữ cây, Oca cũng chẳng thành hình. Giữa họ, đó là mối quan hệ cộng sinh, đầy nhân văn.
Ngày mới bắt đầu, không ít người nghĩ chị “dở hơi”. Có người chép miệng “Bỏ lương cao, đi trồng cái thứ chẳng ai ăn”… Gia đình cũng lo lắng. Nhưng trong những ánh mắt nghi ngại, Thu lại càng tin: con đường mình chọn tuy gập ghềnh, nhưng đáng.
Thu hay nói với mọi người: “Nếu không làm, ca cao sẽ biến mất thật sự. Mình mất, nông dân mất, cả vùng đất này cũng mất”. Và chính niềm tin ấy đã kéo Thu cùng Oca đi qua bao mùa vụ.
Nhưng không dừng lại ở xuất khẩu, Thu còn mở tour cho học sinh đến trải nghiệm, cho trẻ tự kỷ học nghề. Với cô, xưởng socola không chỉ là nơi làm ra sản phẩm, mà còn là nơi gieo hạt yêu thương.
Nhìn Thu ngồi giữa xưởng, dáng vẻ bình thản, ít ai nghĩ chị là người lèo lái cả một thương hiệu ca cao đi ra thế giới. Cô không nói nhiều về mình, chỉ nhắc đi nhắc lại một điều: “Làm ca cao, trước hết là phải làm bằng tình yêu với cây ca cao, với bà con nơi đây, với mảnh đất này”.
Khi chúng tôi gọi Thu là “người đàn bà cứu sống vùng nguyên liệu ca cao”, cô cười hiền: “Tôi chỉ níu lại thôi. Còn chính nông dân mới là người giữ đất, giữ cây”.