Văn hóa
Tự mình xông đất
Sau này lớn lên tìm hiểu thì tôi biết thêm tục xông đất, ngoài lẽ bao quát là mong người đầu tiên bước vô nhà mình đầu năm mới sẽ mang tới phước báu, an lành, may mắn; còn cụ thể thì người đó phải vui vẻ, mạnh khỏe, tử tế, uy tín, không bị sao, hạn xấu như tam tai, tang chế, rồi thêm không bị khắc can-chi, tuổi, mệnh... Tóm lại là phải tốt toàn bộ từ A-Z. Xông đất, xét ở khát vọng tâm linh lẫn tâm lý bình thường ở con người, đó là mỹ tục từ bao đời nay.
Mấy chục năm trước, làng còn nghèo lắm, nhà cửa tiêu sơ, ai khá một chút là lợp ngói, còn lại tranh tre, gỗ, lợp tôn cũ. Và có điều là gần như từ đầu đến cuối làng, là ít nhà nào có hàng rào. Hồi đó tre còn nhiều, rồi chuối, vườn tược um tùm. Nhưng muốn đi vào nhà ai, nếu cần, khỏi vào cửa chính. Cái thuở “Nghiêu, Thuấn”, không trộm cắp.
Sáng mồng 1 Tết, trẻ con chơi xóc “Bầu, Cua” trước ngõ, đốt pháo mù trời rồi rượt nhau chạy, nhà này tuồn qua nhà nọ. Chẳng ai la ré, cũng không ai nói là hên hay xui khi chúng là đứa đầu tiên vô tình làm khách nhà mình. Từ khi tôi biết đến khi ba tôi không còn nữa, tôi chẳng hề nghe ông nói chuyện xông đất. Ở làng cũng chẳng nghe nói. Chỉ biết ai đến thăm chơi, đều vui mừng chào đón. Ngay cả ông nội tôi - vốn chuyên chủ xướng cúng bái cho cả tộc, những tục, lệ ông khá rành rõi, cũng chưa từng nghe ông nói chuyện cữ kiêng. Sau này, có lần tôi hỏi, ông im lặng một hồi rồi nói: “Cốt ở chủ nhà ăn ở thôi con à”. Lớn lên sóng gió cuộc đời lẫn chứng kiến kha khá, tôi nghiệm ra đó là một minh triết hoàn toàn chính xác.
Xem thêm: Cả nước sẽ rực sáng và rộn ràng vào đêm giao thừa Tết Dương lịch 2026
Năm đó, mới sáng mồng 1 còn tinh sương, ba tôi vừa cúng tổ tiên xong, chuẩn bị xuống nhà thờ Tộc để làm lễ, thì một bà đạp chiếc xe vào cổng. Vừa dựng xe, bà vừa đi vừa khóc: “Chú Hai ơi, cứu ổng giùm tôi”. Bà ở bên kia sông, ông chồng không biết vì sao đang ngồi cũng ôm bụng la, sùi bọt mép. Bệnh viện thì xa. Ba tôi nén tiếng thở dài, nói: “Cô về đi, xíu tôi tới”. Bà dạ quýnh quíu. Má tôi từ dưới bếp đi lên, biết chuyện, liền nói: “Ai mà mới sáng mồng 1 đã kêu…”. Ba tôi chỉ nói “họ cần mới nhờ mình”, rồi quơ cái giỏ đựng thuốc đeo vào người, đạp xe lao đi. Ông làm nghề y, chuyện nửa đêm sáng sớm người ta vô nhà mua thuốc, kêu chạy đi thăm khám, là như cơm bữa. Chiều tôi nghe ông nói, là ông kia bị ngộ độc thức ăn, đã qua cơn nguy kịch. Ông nội tôi thì nói: “Làm thầy thuốc, không biện biệt tốt xấu, đầu năm nay cuối năm, đều cứu người, kiêng cữ sao được với ốm đau. Mình kiêng, người ta bị nặng, lỡ rủi không cứu kịp, là gieo phúc hay tạo họa cho mình?".
Xem thêm: Mondelez Kinh Đô đồng hành cùng ‘Chuyến xe hạnh phúc’ 0 đồng Tết Bính Ngọ 2026
Ngày tháng mới mở ra năm mới, suốt cả năm, người ta chỉ mong may mắn. Nhưng ở đời, đâu phải mong là được, cũng chẳng vì xui mà lấy làm buồn rồi dán cho nó nguồn cơn hệ lụy. Tôi nhớ một đồng nghiệp đàn anh ở Quảng Ngãi kể: “Mới sáng mồng 1, có bà mang bụng bầu thè lè cầm theo đơn đến kêu khóc cầu cứu vì bị xã chèn ép. Bà vợ tao la um sùm ‘hết ngày giờ đi kêu kiện hay sao? Quá xui đi!’. Tao nghe, cũng ớn. Nhưng để ý cả năm, có xui rủi chi đâu". Cầu mong là đúng, thành tâm là chuẩn, trời đất chứng kiến là may. Nhưng “tri” khác “hành”. Kẻ cướp không thể mời thầy chùa xông đất, để cả năm đi cướp, giết mà an toàn. Làm ăn ma giáo, ba trợn, chẳng thể mời nhà đạo đức tới thăm rồi lấy “bùa” đó đi lừa bịp thiên hạ sẽ “đầu xuôi đuôi lọt”. Bao ông to bà lớn đầu năm đi xông đất chỗ này chỗ nọ, rồi năm đó xộ khám nhưng chỗ ông bà đó đã quá bước kinh lý tới “ban thánh chỉ”, chẳng phải vì thế mà sụp tiệm…
Xông đất là mỹ tục chứ không phải thứ dị đoan, cứ bám vào đó, cốt làm trò cười cho thiên hạ. Nhưng con người là thứ động vật luôn cầu toàn, dù vĩnh viễn bất toàn. Cho nên mới có chuyện đi xem bói, coi ai, tuổi chi sẽ xông đất nhà mình cho hợp. Ôi thôi, nhà mình thì mình ở, làm lụng sinh sống ở đó, thứ ngoại thân thì làm chi “cải nghiệp”, “hoán số” nổi mà ngó với coi? Nhưng tết mà, chỉ mong an lành, may mắn, thôi thì…bỏ qua.
Tết, vui ở tiếng cười. Mà có tiếng cười nào hồn nhiên, trong trẻo chẳng hề vướng lắm ma phương quỷ hướng nghiệp chướng trùng trùng như tiếng cười trẻ con? Đêm khuya gió lùa, đọc trang sách xưa, bỗng gặp lời như thế, lòng mở ra như tết. Nhớ ngày xưa ở làng, con nít cười vang đầu ngõ bởi sung sướng vì Tết có quần áo mới, được lì xì, ăn đồ ngon, đốt pháo và nhất là chỉ chơi, khỏi học. “Ý tại ngôn ngoại” lời cổ nhân, rằng, chỉ có thoát vòng phiền trược, ý nghĩ lẫn hành xử tươi xanh, vô nhiễm như trẻ con, thì đó là “người xông đất" tốt nhất, bất kỳ ở đâu, lúc nào. Vậy thì không chi hơn, tự “dọn mình” mà xông đất lấy nhà mình!