Phú Mỹ Hưng: Một Sài Gòn… không tưởng

Đầu thập niên 1990, khu vực phía Nam TP.HCM – gồm quận 7, một phần Nhà Bè và vùng ven quận 8 – vẫn còn là vùng trũng trong phát triển đô thị. Đây là khu vực thấp, ngập mặn, đất bùn yếu, dân cư thưa thớt, chủ yếu sinh sống bằng nghề làm ruộng, nuôi tôm hoặc đánh bắt ven sông. Từ trung tâm thành phố nhìn về hướng Nam khi ấy, gần như không có hạ tầng kết nối đáng kể nào ngoài những tuyến đường đất sình lầy, mùa nắng bụi đỏ, mùa mưa không thể đi lại.

Ông Phan Chánh Dưỡng, khi ấy là Trưởng ban điều phối quy hoạch Nam TP.HCM, đã đề xuất ý tưởng phát triển khu Nam Sài Gòn theo hướng quy hoạch đồng bộ, hiện đại và hợp tác với nước ngoài để biến giấc mơ đó thành hiện thực. Ở thời điểm đó, đề xuất ấy mở ra một cách làm chưa từng có. Chính ông Phan Chánh Dưỡng sau đó đã trực tiếp thuyết phục Tập đoàn CT&D của Đài Loan đầu tư vào khu vực này. Điểm khởi đầu là xây dựng tuyến đại lộ xuyên tâm và khu chế xuất, từ đó mở rộng ra khu dân cư kiểu mới.

Năm 1991, UBND TP.HCM chính thức ký hợp tác với Tập đoàn Central Trading & Development (CT&D) của Đài Loan để thành lập Công ty Liên doanh Phú Mỹ Hưng. Bước đi này nhằm phát triển Khu chế xuất Tân Thuận và Khu đô thị Nam Sài Gòn. Đây là một trong những liên doanh FDI đầu tiên trong lĩnh vực phát triển đô thị, đánh dấu bước ngoặt trong tư duy quy hoạch và kêu gọi đầu tư nước ngoài của thành phố.

Khu đô thị Phú Mỹ Hưng là một trong 21 phân khu chức năng thuộc Quy hoạch tổng thể Nam Sài Gòn, với diện tích 433ha, nằm trên địa phận xã Phú Mỹ, huyện Nhà Bè trước đây.

Ông Phan Chánh Dưỡng từng kể lại: “Nhiều người ủng hộ, cũng nhiều ý kiến phản đối đề án con đường Nguyễn Văn Linh và Khu đô thị Phú Mỹ Hưng. Không ít lãnh đạo tỏ ra ngần ngại trước đề xuất xây dựng một con đường rộng lớn đi qua vùng đất hoang vu, bảo làm đường đó cho ai đi. Nhiều chuyên gia cũng lắc đầu cho rằng, Nhà Bè là đất “không chân”, xây dựng những công trình đô thị ở đây là không thể”.

Điểm khởi đầu cho sự chuyển mình là đại lộ Nguyễn Văn Linh, công trình hạ tầng chiến lược dài gần 18km, nối liền quốc lộ 1A với khu chế xuất Tân Thuận và các khu đô thị ven sông. Được khởi công năm 1996 và hoàn thành cơ bản sau gần một thập kỷ, đây là tuyến đường huyết mạch đầu tiên do nhà đầu tư tư nhân xây dựng rồi chuyển giao cho thành phố. Lúc này mô hình “xây dựng - chuyển giao” (BT) còn mới mẻ ở Việt Nam thời điểm đó.

Hàng nghìn hecta vùng trũng đã được lấp bù. Hàng chục cây cầu nối các bán đảo đã được xây lên. Hàng loạt hệ thống thoát nước, điện, viễn thông, cây xanh… được quy hoạch từ đầu. Không phải một lối làm vá víu, chắp nối thường thấy ở đô thị thời đó. Phú Mỹ Hưng là tên gọi về lần đầu tiên mà Sài Gòn có một khu đô thị đúng nghĩa – nơi đường thẳng, nhà ngay, không phải tự cơi nới, tự mọc như cỏ dại.

Nhưng giá trị lớn hơn của Phú Mỹ Hưng không nằm ở các căn hộ cao cấp hay trung tâm thương mại hiện đại. Mà là ở khả năng mở đường – theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng. Chính những con đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Nguyễn Văn Linh, Nguyễn Hữu Thọ đã mở ra một hướng phát triển mới cho thành phố. Từ đó kéo dãn trung tâm về phía Nam, giảm tải áp lực cho lõi đô thị cũ.

Và cũng chính nơi đây, người ta nhìn thấy một viễn cảnh khác cho thành phố này, nơi con người có thể sống tốt hơn, quy hoạch có thể thông minh hơn. Đồng thời, phát triển có thể đi cùng phẩm chất sống.

Với nhiều người trẻ lớn lên trong thành phố này, Phú Mỹ Hưng còn là một chuẩn mực đầu tiên về sự văn minh đô thị: con đường sạch không rác, vỉa hè không lấn chiếm, những tòa nhà sáng đèn đều đặn không ồn ào, xô bồ. Lần đầu tiên người Sài Gòn thấy có thể sống trong một nơi vừa hiện đại mà vừa gần thiên nhiên.

Sự xuất hiện của Phú Mỹ Hưng từ giữa thập niên 2000 còn thay đổi cách người dân TP.HCM nhìn về vùng đất phía Nam. Từ một nơi “xa lạ và ngập nước”, Nam Sài Gòn dần trở thành biểu tượng của cuộc sống đô thị mới: an ninh, xanh mát, ít kẹt xe, môi trường sống hiền hòa, ổn định.

Nam Sài Gòn – Phú Mỹ Hưng cũng đặt ra một khoảng cách vô hình trong cấu trúc đô thị TP.HCM: khoảng cách giữa “khu quy hoạch mới” và “đô thị cũ”, giữa cư dân có khả năng tiếp cận dịch vụ đô thị tiêu chuẩn cao và phần đông người dân vẫn sống trong các khu nhà lụp xụp ven kênh, hẻm nhỏ.

Dẫu vậy, sự hiện diện của Nam Sài Gòn, đặc biệt là Phú Mỹ Hưng, đã mở đường cho các mô hình phát triển đô thị kiểu mới: tư duy tích hợp hạ tầng – dịch vụ – môi trường sống, và khái niệm “thành phố trong thành phố” đã được manh nha từ chính nơi này, trước khi được triển khai ở quy mô lớn hơn tại Thành phố Thủ Đức sau này.