Văn hóa
Tháp cổ Xốp Lợt: Di sản Phật giáo miền biên viễn đang 'đeo gông' chống sập
Tháp cổ Xốp Lợt ở bản Yên Hòa (xã Mỹ Lý, Nghệ An) đang xuống cấp nghiêm trọng. Do chưa bố trí được kinh phí trùng tu, tôn tạo, chính quyền địa phương và ngành văn hóa Nghệ An buộc phải ‘đeo gông’ chống sập cho tháp.

Những ngày sau trận lũ lịch sử cuối tháng 7, cùng với sự tan hoang, xơ xác của bản làng, tháp cổ Xốp Lợt ở bản Yên Hòa cũng đang lung lay chờ ngày đổ sập.
Ngôi tháp cổ lạ lùng vùng biên giới
Bản Yên Hòa nằm bên sông Nậm Nơn, một phụ lưu của sông Cả bắt nguồn từ Lào. Đây là nơi sinh sống của hàng trăm hộ dân người Thái. Từ lâu, bản làng giữa đại ngàn ngay khu vực biên giới đã tồn tại một tòa tháp cổ cao gần 30m.
Tháp cổ Xốp Lợt, bản Yên Hòa có cấu trúc gồm 3 tầng chính. Tầng chân hình lăng trụ, 4 mặt được xây bằng gạch nung. Tầng trên chạm khắc hoa văn tinh xảo và thanh thoát, đặc biệt là hai bức tượng hình vũ nữ đang chắp tay, mắt hướng về phía trước. Tầng chóp, cũng là đỉnh tháp có kết cấu đơn giản như một ngọn bút chĩa lên trời xanh.

Bên cạnh tòa tháp là một cây bồ đề, cao tương đương ngọn tháp. Cư dân địa phương cho biết đây là cây mọc lại từ phần gốc cây trồng từ ngày xây dựng tháp đã bị gãy đổ. Cạnh gốc bồ đề, người dân dựng một am và bệ thờ nhỏ. Trên bệ đặt một bức tượng Phật có chiều cao khoảng 15cm.
Hiện nay đang có nhiều ý kiến về niên đại xây dựng tháp Xốt Lợt. Sách Địa chí huyện Kỳ Sơn (cũ) của tỉnh Nghệ An chép: “Có người cho rằng tháp được xây dựng vào năm 1008, có ý kiến cho rằng Tháp ra đời vào thế kỷ VII. Có ý kiến khẳng định ngọn Xốp Lợt có từ thời nhà Trần… Tháp Phật ở Mỹ Lý có thể được xây dựng trong khoảng từ đời vua Phạ Ngừm (vua của nước Lào) vào năm 1349 đến đầu thế kỷ XV”.
Còn theo ý kiến của Hội kiến trúc Nghệ An, Tháp Xốp Lợt được xây dựng vào khoảng đầu thế kỷ XIII. Các cụ cao niên tại địa phương thì cho rằng Tháp Xốp Lợt có thể được xây dựng vào cuối thời Lê.
Tuy có nhiều ý kiến về niên đại xây dựng của tháp, nhưng đến hiện nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu khoa học cụ thể nào để xác định thời gian xây dựng tháp. Chính vì vậy, đến nay tháp cổ Yên Hòa vẫn còn nhiều điều bí ẩn chưa được khám phá.

Nhà báo Lang Quốc Khánh, một người từng nhiều năm công tác trên đất nước Triệu Voi nhận định rằng tháp Xốp Lợt ở xã Mỹ Lý có nhiều nét tương đồng với các tháp ở Lào như kiểu tháp Chàm ở miền Nam. Ở mường Khùn, tỉnh Xiêng Khoảng có 1 tháp và thủ đô Viêng Chăn (Lào) có 1 tháp có kiến trúc giống với tháp Xốp Lợt.
Những năm cuối thế kỷ XX, do lời đồn trong tháp có của quý nên những kẻ xấu đã chọc thủng nhiều lỗ ở thân tháp tìm kiếm. Nhiều tượng Phật bằng đồng nằm trong thân tháp bị lấy đi. Theo các bậc cao niên trong làng, những người vào phá, lấy cắp tượng Phật nơi tháp cổ này đều chẳng ai được yên.
Vài năm sau, người dân phát hiện một số tượng Phật bị bỏ lại quanh thân tháp, từ đó xuất hiện nhiều câu chuyện nhuốm màu bí ẩn như kẻ trộm tượng Phật gặp xui xẻo nên chủ động trả tượng. Chẳng biết tính xác thực đến đâu, nhưng những câu chuyện ấy càng khiến người dân bản Yên Hòa thêm yêu quý, gìn giữ ngọn tháp.
Theo Kết quả kiểm kê năm 1964, 1972, 1996, 2015 lưu tại Ban quản lý Di tích Nghệ An và truyền ngôn của nhân dân trong vùng: Khi xưa tại di tích còn lưu giữ nhiều tượng Phật. Tuy nhiên hiện nay, chỉ còn 1 bức tượng Phật Thích Ca Mâu Ni mang phong cách Lào, đang lưu giữ tại nhà văn hóa bản Yên Hòa, xã Mỹ Lý.
Tượng cao 0,41m; rộng vai 0,12m; rộng chân 0,22m. Tượng được làm bằng đồng, trong tư thế “kiết già” (ngồi thiền) trên bệ hình ô vạn có trang trí hoa văn cách điệu. Đầu đội mũ hình ốc. Tay phải thể hiện giáo hóa thủ ấn. Tay trái để ngửa ở trước bụng. Trên vai trái có dải khăn. Ở bụng có đai, giữa đai đúc nổi hình hoa cúc. Bệ đúc nổi hoa văn lá đề, các lớp lá đan xen nhau, tạo nên sự mềm mại. Mặt trước có khắc nổi chữ Lào.

Sự tồn tại của tháp Xốp Lợt là minh chứng quan trọng khẳng định Kỳ Sơn nói riêng, Nghệ An nói chung đã từng là một trung tâm Phật giáo trong lịch sử. Tháp là công trình cộng đồng, kết nối cư dân bản địa, là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh của người dân địa phương. Hằng năm đến các ngày lễ, Tết, bà con khắp bản làng kéo về thắp hương cầu an. Những ngày hội, đồng bào Thái ra chân tháp Xốp Lợt tổ chức các trò chơi dân gian.
Nhiều năm qua, tháp cổ trở thành điểm tựa tâm linh của người dân miền sơn cước. Bà con các dân tộc ở nhiều bản trong xã đều coi tháp cổ và tượng Phật là những báu vật linh thiêng của vùng đất này nên thường đến thắp nhang cầu cho được mùa lúa, mùa ngô. Hay khi người dân bị hạn hán cũng đến thắp hương cầu mưa, bị bệnh dịch cũng đến thắp hương xin an lành.
Lời kêu cứu khẩn thiết
Sau những đợt mưa lũ triền miên, cùng thực trạng kẻ xấu đục phá để trộm tượng Phật, chân tháp cổ Yên Hòa sụt dần và vỡ ra khiến tháp xuống cấp ngày một nghiêm trọng. Hiện phần lớn thân tháp đã bị bong tróc, phô ra lớp gạch đỏ thẫm. Những bức phù điêu và đường nét hoa văn, họa tiết trên tháp bị bong gãy và đứt đoạn.

Toàn bộ tháp nhìn từ trên xuống đã xuất hiện sự mất liên kết giữa gạch và vữa, nhiều vết nứt lớn hơn 2cm chạy quanh thân tháp. Nhằm cứu ngọn tháp “độc nhất vô nhị” của Nghệ An, chính quyền xã Mỹ Lý đã nhiều lần kiến nghị các cơ quan chức năng tìm phương án bảo tồn. Song đến nay mọi việc vẫn chưa tiến triển.
Tháp cổ Yên Hòa hiện xuống cấp nghiêm trọng và có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Để bảo vệ người dân và học sinh ở cạnh tháp, chính quyền xã Mỹ Lý phải cắm biển cảnh báo hạn chế ra vào. Cùng với đó, chống sập bằng cách tăng khả năng chịu lực và ổn định móng tháp bằng hệ thống khung thép bao quanh.
Ông Vi Văn Vinh, Trưởng bản Yên Hòa cho biết: “Bao đời nay, tháp cổ của bản đứng sừng sững như là nhân chứng sống của bà con trong bản vùng biên xứ Nghệ. Tuy nhiên, hiện nay tháp cổ đã xuống cấp cực kỳ nghiêm trọng và có thể đổ sập bất cứ lúc nào. Yên Hòa là điểm du lịch cộng đồng, họ về đây một phần cũng để tham quan tháp cổ. Do vậy, bà con dân bản mong Nhà nước sớm đầu tư, tôn tạo tháp cổ của bản nhằm góp phần gìn giữ giá trị văn hóa lâu đời của đồng bào Thái nơi đây”.

Ngày 26/1/2024, tháp cổ Xốp Lợt được UBND tỉnh Nghệ An xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Theo Quyết định này, UBND tỉnh Nghệ An nghiêm cấm mọi hoạt động xâm hại di tích và khu vực di tích đã được quy định khoanh vùng bảo vệ. Các hoạt động trùng tu, tôn tạo di tích, di dời xây dựng trong khu vực khoanh vùng bảo vệ di tích chỉ được thực hiện khi được UBND tỉnh cho phép.
Cùng với đó, UBND tỉnh Nghệ An cũng giao Sở Văn hóa và Thể thao đề xuất nguồn vốn, gửi Sở Tài chính thẩm định, tham mưu báo cáo UBND tỉnh xem xét quyết định.
Đề cập đến việc trùng tu, tôn tạo tháp cổ Xốp Lợt, bà Trần Thị Mỹ Hạnh - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao & Du lịch Nghệ An cho biết: “Hiện nay, tháp cổ Xốp Lợt đang xuống cấp nghiêm trọng, vì vậy cần xây dựng các giải pháp để tu bổ, tôn tạo, đồng thời tổ chức Hội thảo khoa học, đánh giá khảo cổ để nghiên cứu sâu hơn các giá trị và niên đại của tháp. Hiện phía Sở đang trình cấp trên phương án đầu tư công. Dự kiến nguồn vốn để trùng tu, tôn tạo tháp cổ Xốp Lợt lên tới hàng chục tỷ đồng”.
“Tháp Xốp Lợt là tòa tháp cổ duy nhất ở Nghệ An với nhiều nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Thái miền Tây xứ Nghệ. Chúng tôi rất mong muốn sớm được tôn tạo để trở thành một điểm du lịch cho du khách ghé thăm. Đặc biệt, bản Yên Hòa với 100% đồng bào Thái hiện đang là một trong những địa điểm phát triển du lịch cộng đồng mạnh của địa phương, khi ngọn tháp được tôn tạo, nơi đây sẽ càng thu hút du khách”, bà Trần Thị Mỹ Hạnh nói.