Văn hóa

Số tiền không phải quá lớn nhưng nhiều người băn khoăn, liệu có hiệu quả? Có đi ngược xu thế?

Chợ nổi Việt Nam

Không ai rõ chợ nổi Việt Nam có từ bao giờ, có lẽ vào cuối thế kỷ XVII. Khi  thương hồ, theo đường thủy vào phương Nam khai hoang, đã dừng chân ở hạ lưu sông Sài Gòn (phụ lưu của sông Đồng Nai) lập làng tạm trên sông qua đêm, trao đổi hàng hóa, trước khi tỏa đi khắp vùng phụ cận. Nhà Bè (TP.HCM) là nơi khởi phát chợ nổi đầu tiên. Do địa hình sông rạch chằng chịt, đi lại chủ yếu bằng đường thủy, các chợ nổi miền Tây Nam bộ là dạng chợ quê miền Bắc, gắn liền những cộng đồng dân cư.

Cái Răng là chợ nổi duy nhất còn lại ở Việt Nam và ngày càng teo tóp. Tiếc nhất là chợ nổi Ngã Bảy, Phụng Hiệp (Hậu Giang, nay thuộc Cần Thơ) đang thời hưng thịnh bậc nhất Asean, vì lý do an toàn giao thông buộc phải di dời vào năm 2002 và tự xóa sổ. Dù cả trăm năm hoạt động, chợ chưa hề có tai nạn. Nhận ra sai lầm tai hại, mấy năm sau, nhà nước vận động thương hồ trở lại, tốn hàng chục tỉ vẫn không cứu nổi.

Trước đó chợ nổi Cái Bè (Tiền Giang, nay thuộc Đồng Tháp) cũng hấp hối. Có doanh nghiệp ở TP.HCM bỏ tiền tỉ, đầu tư thuyền văn hóa di động, mua xuồng tặng bà con để bán lẻ và đưa du khách đi chợ nhưng vẫn không cứu nổi. Chợ chìm dần và xóa sổ vào năm 2024. Trong các hội thảo, nhiều chuyên gia và lãnh đạo địa phương khẩn thiết kêu gọi “cứu chợ nổi, không để chìm”. Quy luật cung – cầu” của kinh tế thị trường sẽ quyết định sự tồn tại của chợ nổi, dù con người có cứu hay không.

Chợ nổi Cái Răng bán sỉ, họp trên sông Cần Thơ (phụ lưu sông Hậu), bề ngang chừng 300m. Chợ ngày càng thu hẹp vì buôn bán ế ẩm nhưng là nơi kiếm sống bằng bán lẻ trái cây của các xuồng nhỏ. Nhưng nguồn thu rất bấp bênh do khách đi xem thì đông nhưng người mua rất ít. Mấy trạm dừng ven sông khá ổn nhờ lượng khách ghé tham quan lò làm hủ tíu, kẹo dừa, ăn sáng, bán hàng địa phương. Bài toán về giá bán lẻ trái cây, vệ sinh thực phẩm, vệ sinh môi trường, an toàn du khách... vẫn chưa giải quyết được.

Một số thuyền bán sỉ, chủ động phối hợp các công ty Inbound, đón khách lên thuyền trải nghiệm, ăn trái cây nhưng chỉ nhóm năm ba người và không phải thuyền nào cũng lên được. Theo quy luật thị trường, chợ nổi Cái Răng cũng đang chìm từ từ. Tìm cách để chợ không chìm đã rất khó, nói chi phát triển bền vững?

Xem thêm: Đưa đờn ca tài tử vào du lịch

Bài học từ Thái Lan

Nhiều du khách Việt đi các chợ nổi Thái Lan thắc mắc “Không giống chợ nổi Việt Nam, toàn chợ nhân tạo, bán lẻ cho du khách”. Đâu có chợ nào thiên tạo. Chỉ có chợ tự nhiên như một phần tất yếu của cư dân và chợ mới lập, phục vụ du lịch.

Các nước đều có chợ nổi tự nhiên nếu kênh rạch đan xen, đường thủy nhiều hơn đường bộ. Thái Lan cũng vậy. Chỉ là họ đi trước Việt Nam hơn nửa thế kỷ. Chợ nổi Thái Lan ra đời giữa thế kỷ XIV, phát triển mạnh vào thế kỷ XVIII – XIX. Giữa thế kỷ XX, giao thông đường bộ phát triển, các chợ nổi suy thoái dần. Đầu những năm 1970, khi các chợ nổi truyền thống èo uột, họ đã nhanh chóng thích nghi. Không cố cứu vì biết không thể, họ chuyển hóa thành chợ nổi kiểu mới, kết hợp du lịch. 

Chợ bán sỉ trên sông không thể cạnh tranh với chợ bán sỉ trên bờ nên phải chuyển dần sang bán lẻ. Hình thức buôn bán thay đổi, không gian cũng phải đổi thay. Chợ bán sỉ, cần không gian rộng nên họp trên sông lớn. Chợ bán lẻ, thuyền nhỏ, họp trên kênh rạch là phù hợp. Các xuồng nhỏ san sát, như quầy sạp trên sông, giá cả thống nhất chứ không mỗi thuyền một giá như chợ nổi Cái Răng. Dần dà, người Thái nhận ra, muốn giữ chợ nổi phải mở rộng dịch vụ ven bờ, từ các nhà nổi ven kênh đến các nhà vườn bên cạnh.

Thời gian hoạt động cũng không thể như xưa. Chợ nào thời xưa cũng họp rất sớm. Hiện nay, các chợ quê (chợ chồm hổm) thường họp từ 5g00 – 7g00. Không hẳn vì tránh sự dòm ngó của nhà chức trách, kiểm soát của thuế mà để họp chợ xong còn về đi làm. Đâu có rảnh mà họp cả ngày như chợ lồng hay siêu thị sau này. Các chợ nổi Thái Lan thường họp lai rai từ 10g00 và nhộn nhịp nhất là 17g00 – 21g00; khung giờ vàng của du khách và cư dân sau một ngày lao động.

Chợ nổi Thái Lan, trước hết phục vụ người dân tại chỗ. Mỗi chợ có sự khác biệt riêng về cảnh quan, lịch sử, văn hóa, phong tục, hàng hóa, đặc biệt là ẩm thực.... Du khách nước ngoài tìm đến các chợ nổi Thái Lan để có thêm những trải nghiệm mà chợ và siêu thị trên bờ không có. Các xuồng nhỏ buôn bán và chở khách dạo chơi trên kênh chỉ làm nền, giữ hồn cốt chợ; các dịch vụ trên nhà sàn ven kênh và trên bờ mới là chủ lực.

Dù hình thành và phát triển hơn nửa thế kỷ, các chợ nổi Thái Lan đang đối mặt với nhiều vấn nạn chưa có lời giải triệt để. Đó là vệ sinh môi trường, nhất là xử lý nước thải. Là vệ sinh an toàn thực phẩm. Trên các xuồng nhỏ, rất khó đảm bảo vệ sinh nếu bán đồ ăn thức uống.

Xem thêm: Những điều khiến du lịch Thái Lan 'không có đối thủ'

Vài kiến nghị thực tế

- Thời đại số buộc con người phải thay đổi để thích nghi, từ suy nghĩ đến hành động. Cuộc sống có qui luật vận hành, không thể muốn là được. Chợ nổi cũng vậy. Có thể vận dụng nhiều kinh nghiệm thực tiễn ở các chợ nổi Thái Lan theo qui hoạch chung, không để các địa phương tự phát.

- Chợ nổi mới nên gần chợ nổi cũ, cạnh các điểm tham quan nổi tiếng, giao thông công cộng thuận tiện, có bảng chỉ dẫn từ xa. Tạo sự khác biệt tích cực (ẩm thực, hàng lưu niệm, biểu diễn nghệ thuật trên sông). Chủ yếu mở rộng và gắn với các dịch vụ ven bờ và trên bờ

- Nhà vệ sinh thoáng, sạch; cầu tàu trật tự; bãi xe tiện lợi. Công khai giá và chất lượng (an toàn vệ sinh thực phẩm). Có lộ trình thực hiện, chuyển đổi từng bước với các ưu đãi về vốn vay, thuế, đào tạo nhân lực, trang thiết bị...

- Khuyến khích những cách làm đột phá như Làng Ghe Tân Phong (Cái Bè, Tiền Giang cũ, nay thuộc Đồng Tháp); chuyển hóa từ chợ nổi Cái Bè thành Làng ghe trên sông Ông Đồn, cách nhau dòng sông Tiền, tận dụng ghe xuồng chợ nổi, tạo việc làm cho gần trăm lao động tại chỗ phát huy tay nghề.

- Cải tạo công năng các thuyền lớn bán sỉ thành dịch vụ bán lẻ, gắn làng nghề tại chỗ để khách tham quan, mua sắm, trải nghiệm... Giữ một số phương tiện chợ nổi cũ để lập bảo tàng chợ nổi. Điều này Thái Lan cũng chưa làm được.

- Thái Lan có mấy chục chợ nổi vẫn hoạt động tấp tập, hiểu quả. Việt Nam không thể chỉ mỗi chợ nổi Cái Răng mà vẫn loay hoay chưa biết chìm lúc nào. Khó, nhưng vẫn có cách làm.

Xem thêm: Bảo tồn và phát huy giá trị di sản ở Cái Răng

(*) Chủ tịch Lửa Việt Tours

NGUYỄN VĂN MỸ (*)