Góc nhìn

Con số dân cư chính thức cũng xác lập đẳng cấp siêu đô thị: khoảng 14 triệu người. Về quy mô tuyệt đối, TP.HCM giờ không chỉ là trung tâm lớn nhất Việt Nam mà còn sánh vai với nhiều đại đô thị Đông Á. Tổng diện tích lên tới gần 6.800km² - gấp hơn ba lần thành phố cũ. Nhưng điều đặc biệt là, khi các siêu đô thị khác đã “cô đặc” mật độ dân cư và bê tông hóa gần như toàn bộ, thì TP.HCM mới lại được “khởi động lại” với một điều kiện mới: mật độ trung bình giảm xuống chỉ còn khoảng 2.000 người/km². Có những khoảng nông thôn nguyên sơ: rừng ngập mặn Cần Giờ, những dải ruộng cao su Bình Dương, bờ biển chài lưới ở Long Hải. Có những vùng dân cư thưa thớt, nghề nông, nghề cá vẫn là sinh kế chính. Trong ranh giới hành chính mới, người ta vẫn có thể bắt gặp hình ảnh một chiếc ghe cũ thả neo cạnh kho bãi container, hoặc một làng trồng tiêu nép mình sau vành đai logistics.

Chính điều ấy làm TP.HCM có một đà phóng mạnh mẽ. Đa số siêu đô thị trên thế giới là thành phố đã hoàn chỉnh: Tokyo, Seoul, Thượng Hải - mỗi nơi đã phủ kín mạng lưới giao thông, khu dân cư, cao ốc, khu công nghiệp. Họ đã mất gần như toàn bộ không gian ban sơ. Còn TP.HCM thì không. Nó vừa “siêu đô thị” về quy mô kinh tế – dân số, vừa “ban sơ” vì phần lớn lãnh thổ vẫn chưa được định hình đến tận cùng.

Ở góc độ đô thị học, đây là một cơ hội rất hiếm: thành phố có thể tự quyết định sẽ trở thành đô thị đặc sệt bê tông, hay sẽ kiến tạo một không gian đa trung tâm - nơi các hạt nhân công nghiệp, đô thị, nông nghiệp và du lịch cùng tồn tại. Nó có thể giữ lại những dải xanh làm “phổi đô thị” thay vì ngốn hết quỹ đất nông thôn. Nó cũng có cơ hội phân bố dân cư lại từ đầu, giảm sức ép quá tải vào lõi Sài Gòn cũ - điều mà nhiều siêu đô thị phải tốn cả trăm năm và hàng núi ngân sách mới làm được.

Tính chất dân cư mới của TP.HCM cũng khác biệt. 

Nếu trước đây, hơn 80% dân cư làm nghề dịch vụ, công nghiệp, thì nay, có hàng triệu “người thành phố” đồng thời là ngư dân, nông dân. Cũng có những cộng đồng lâu đời mang đậm bản sắc vùng, từ làng nghề Bình Dương đến phố biển Bà Rịa. Trong vài thập niên tới, quá trình chuyển hóa của họ thành cư dân đô thị hiện đại chắc chắn sẽ tạo ra nhiều xung động xã hội, thay đổi cách nhìn về bản sắc, về quyền lợi và về giấc mơ thành phố.

Mặt khác, điều làm cấu trúc dân cư của TP.HCM trở nên thú vị không chỉ là con số đông đảo và mật độ giảm xuống, mà còn là những vùng nông thôn lâu đời vừa được đưa vào bản đồ hành chính thành phố. Bình Dương, vùng đất được mặc định là thủ phủ công nghiệp, thật ra vẫn lưu giữ những lát cắt “miệt vườn”: những vườn cao su bạt ngàn đã tồn tại từ thời Pháp thuộc, những ruộng bưởi Bạch Đằng, chôm chôm Lái Thiêu nức tiếng miền Đông, hay làng nghề gốm Lái Thiêu, sơn mài Tương Bình Hiệp lặng lẽ nuôi sống hàng ngàn gia đình thủ công.

Còn Bà Rịa - Vũng Tàu, bên dưới lớp vỏ hiện đại của những cảng dầu khí, khu du lịch biển, vẫn có một cơ tầng nông - ngư nghiệp bền bỉ: những cánh đồng hồ tiêu Châu Đức, những làng chài Phước Hải, Gò Găng, những xưởng làm nước mắm truyền thống trăm năm. Bà Rịa - Vũng Tàu vốn nằm trong nhóm địa phương có sản lượng hải sản lớn nhất nước, mỗi năm cung cấp hàng trăm nghìn tấn tôm, cá, mực, giữ vai trò “bếp hải sản” cho miền Đông Nam Bộ.

Sau sáp nhập, TP.HCM hấp thụ hàng chục ngàn cư dân nông dân, ngư dân, thợ thủ công. Một thành phố siêu rộng, đông dân nhất Việt Nam, nhưng vẫn còn những phên giậu xanh trồng cao su, những chái nhà phơi mẻ cá khô, những con hẻm làng nghề bám theo triền sông Sài Gòn. Chính lớp dân cư này là phần bản sắc rất khác - nhưng cũng rất “logic” với tính cách thành phố: logic “thành phố trong thành phố”. Ở đó, bên cạnh những “khối bê tông” miệt mài tiệm cận vùng hiện đại nhất của hành tinh, thì cũng có những không gian lặng lẽ duy trì nhịp điệu sinh kế riêng, một thứ “bản sắc nông thôn” tồn tại song song trong siêu đô thị.

Trong thời đại mà đa số siêu đô thị đang chật vật để giải cứu những di sản nông thôn cuối cùng, TP.HCM tiếp nhận một cơ hội lớn để không lặp lại con đường bê tông hóa toàn diện của thế kỷ trước, mà kiến tạo ra một thành phố rộng rãi hơn, khoan dung hơn, đủ chỗ cho cả công nghiệp, dịch vụ, nông nghiệp và rừng biển cùng chung sống lâu dài.

Hình dung tấm bản đồ mới, những dải xanh xen kẽ đô thị, dễ thấy một thành phố “bỡ ngỡ” với những di sản khổng lồ vừa tiếp nhận. Thành phố không chỉ phình to, mà thực sự đang trở thành một “siêu đô thị đang bắt đầu” – một thành phố còn nguyên vẹn cơ hội lựa chọn số phận của mình.

HÂN NHIÊN