Người ta làm nông
Bỏ thành phố, người trẻ châu Phi làm lại cuộc đời từ nông nghiệp
Khi phí sinh hoạt đô thị leo thang và cơ hội việc làm thu hẹp, ngày càng nhiều người trẻ châu Phi quay lại với nông nghiệp như một lối thoát thực tế. Từ lựa chọn bị xem là “bước lùi”, làm nông đang dần trở thành con đường mưu sinh bền vững, thậm chí là chìa khóa để giữ chân thanh niên ở lại quê nhà.
Con đường khác của một thế hệ từng tin vào đô thị
Trong một buổi chiều nắng như đổ lửa ở Senegal, người nông dân 33 tuổi Filly Mangassa hì hục chất những cây lạc lên chiếc xe ngựa kéo, bụi đất cuộn lên mù mịt.
Mười năm trước, anh rời làng quê lên thủ đô Dakar với giấc mơ trở thành giảng viên đại học. Nhưng chi phí sinh hoạt đắt đỏ và tình trạng khan hiếm việc làm đã khiến giấc mơ ấy ngoài tầm với.
“Đặc biệt sau Covid-19, các công ty không tuyển dụng, trong khi giá cả thì leo thang,” Mangassa - người có bằng thạc sĩ tội phạm học - nói. “Tôi nghĩ: cha tôi và ông tôi đều là nông dân, vậy tại sao không tận dụng kinh nghiệm đó, quay về quê và thử mưu sinh bằng nông nghiệp?”
Trong phần lớn châu Phi, làm nông từ lâu bị xem là công việc địa vị thấp, khiến nhiều người trẻ đổ về thành phố tìm việc văn phòng.
“Với cha tôi và một số người trong gia đình, việc tôi trở về nông thôn giống như một bước lùi”, Mangassa nói.
Nhưng quan niệm ấy đang thay đổi. Giá lương thực tăng cao, đầu tư vào hệ thống tưới tiêu và khả năng tiếp cận công nghệ mới đang giúp nông nghiệp sinh lời hơn. Chính phủ và các tổ chức phi lợi nhuận hiện tài trợ nhiều chương trình đào tạo kỹ năng canh tác tiên tiến, đồng thời hỗ trợ nông dân về thiết bị, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và hạt giống.
“Khi cha tôi thấy tôi có một kế hoạch kinh doanh rõ ràng, bài bản, ông đã khích lệ và giúp tôi hoàn tất các thủ tục hành chính để xin đất”, Mangassa kể.
Anh là một phần của xu hướng ngày càng nhiều người trẻ châu Phi rời thành phố để thử vận may với nghề nông. Mangassa cho biết lợi nhuận của anh khoảng 2 triệu CFA mỗi năm (tương đương 3.500 USD), cao hơn nhiều so với thu nhập bình quân hằng năm của Senegal, khoảng 2.500 USD.
Châu Phi hiện là khu vực đô thị hóa nhanh nhất thế giới, với tốc độ tăng dân số thành thị trung bình 3,5% mỗi năm. Khi dân số đô thị tăng, chi phí sinh hoạt cũng leo thang.
Theo Ngân hàng Thế giới, tiền thuê nhà và giá thực phẩm tại những nơi như Dakar hay Nairobi (Kenya) đang tiệm cận các thành phố lớn ở châu Âu, trong khi mức lương trung bình lại thấp hơn đáng kể.
Trong khi đó, mỗi năm có từ 10 - 12 triệu thanh niên châu Phi gia nhập thị trường lao động, nhưng chỉ khoảng 3 triệu việc làm chính thức được tạo ra, theo Ngân hàng Phát triển châu Phi.
“Nhiều bạn bè tôi tốt nghiệp cùng thời điểm giờ chạy xe ôm và vẫn chật vật mưu sinh”, Mangassa nói.
Xem thêm: Kenya nghịch lý đẹp đẽ của châu Phi và lời giải cho tương lai năng lượng sạch của thế giới
Giúp nông dân trẻ tiếp cận đất đai
Hiện Mangassa sở hữu một trang trại rộng 32 mẫu Anh, trồng lạc, ngô, rau và trái cây. Anh nhận được một phần vốn để mua đất từ sáng kiến của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) nhằm hỗ trợ thanh niên châu Phi khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp.
Ra mắt năm 2023 và dự kiến kéo dài đến đầu năm 2027, chương trình này đã hỗ trợ khoảng 380.000 người xây dựng doanh nghiệp nông nghiệp.
WFP phối hợp với chính quyền địa phương để giúp nông dân trẻ tiếp cận đất đai - vốn là một thách thức do hệ thống sở hữu phức tạp và việc người trẻ khó vay vốn vì bị xem là rủi ro cao.
Tại Senegal, chương trình đã hỗ trợ hơn 61.000 người, trong đó trên 80% đã khởi lập trang trại, theo WFP. Chương trình cũng triển khai tại Ghana, Nigeria, Mozambique, Uganda, Rwanda, Kenya và Tanzania.
“Các khảo sát của chúng tôi cho thấy ba rào cản chính với người trẻ vào nông nghiệp là: hạn chế tiếp cận đất đai, vốn và đầu vào; thiếu kỹ năng thực hành; và điều kiện thị trường khắc nghiệt - từ thời điểm bán, cách gia tăng giá trị đến tiếp thị sản phẩm”, ông Pierre Lucas, Giám đốc WFP tại Senegal, cho biết.
Senegal, giống nhiều quốc gia châu Phi khác, đang chịu tình trạng mất an ninh lương thực, trầm trọng hơn bởi việc cắt giảm tài trợ của các nhà tài trợ và điều kiện khí hậu xấu đi.
Khu vực này cũng đang phải phục hồi từ di sản thời kỳ thuộc địa, theo ông Ibrahima Hathie, chuyên gia kinh tế nông nghiệp thuộc Viện Sáng kiến Nông nghiệp và Nông thôn Tương lai (IPAR) có trụ sở tại Senegal.
“Chẳng hạn ở Senegal, nông dân từng bị gây áp lực trồng lạc để bán sang Pháp, thay vì trồng cây lương thực”, Hathie nói.
Quỹ đất canh tác khan hiếm và tình trạng thoái hóa đất càng siết chặt năng lực sản xuất lương thực.
Tuy vậy, hiện nay nhiều nông dân trẻ đang chuyển sang cây trồng giá trị cao và áp dụng công nghệ tốt hơn, giúp sản lượng tăng lên. Hathie dự đoán khi thực phẩm sản xuất trong nước tràn vào thị trường nhiều hơn, giá lương thực thiết yếu có thể giảm.
Nông nghiệp trở thành lựa chọn thay thế cho di cư
Senegal là một trong những điểm xuất phát chính của người di cư tìm đường sang châu Âu qua tuyến Đại Tây Dương đầy nguy hiểm. Giới chức coi nông nghiệp là một cách tạo việc làm để giữ chân thanh niên ở lại, thông qua các chiến dịch triển khai tại những vùng nông thôn bị ảnh hưởng nặng bởi di cư.
“Tôi tin rằng lĩnh vực duy nhất có thể tạo ra hàng trăm nghìn việc làm mà thanh niên châu Phi cần là nông nghiệp và chăn nuôi”, Bộ trưởng Nông nghiệp Senegal - Mabouba Diagne - nói với báo chí hồi tháng 10.
Adama Sane, 24 tuổi, từng mơ sang châu Âu nhưng không có tiền trả cho các đường dây đưa người. Anh lên Dakar năm 2020 và chật vật mưu sinh bằng nghề xây dựng. Sau đó, anh biết đến sáng kiến của WFP.
“Ở một nghĩa nào đó, việc tìm đến nông nghiệp đã cứu cuộc đời tôi”, Sane nói. “Nếu tiếp tục làm xây dựng, sớm hay muộn tôi cũng sẽ liều vượt biển”.
Giờ đây, anh nuôi gia cầm và trồng ớt trên trang trại rộng 5 mẫu Anh ở quê nhà.
“Tôi vẫn còn xa mục tiêu kinh doanh của mình, nhưng ít nhất tôi tiết kiệm được nhiều tiền hơn so với sống ở thành phố, và cuộc sống cũng bớt căng thẳng”, Sane chia sẻ. “Nhiều người trẻ nghĩ làm nông là ‘việc nhỏ’, nhưng đang có một sự thức tỉnh chung rằng nông nghiệp có thể là chìa khóa phát triển của Senegal”.
Hiện có ba người từng có ý định di cư khác đang làm việc cho Mangassa.
Mamadou Camara (22 tuổi), Issa Traoré (22) và Madassa Kebe (23) từng sống ở Bamako, thủ đô Mali, nhưng không tìm được việc làm. Gia đình họ đã gom tiền cho chuyến vượt Đại Tây Dương sang châu Âu qua Guinea-Bissau, song kẻ môi giới đã biến mất cùng số tiền đó.
Họ quyết định quay về qua Senegal và gặp Mangassa.
“Tôi đồng cảm với họ vì tôi hiểu cảm giác làm việc cật lực mà vẫn không đủ sống, trong khi gia đình trông cậy vào mình”, Mangassa nói. “Tôi muốn cho họ thấy rằng ở đây vẫn có cơ hội cho người trẻ”.