Chính sách

  Chuyển tư duy từ "phản ứng" sang "quản trị rủi ro"

Chương trình dựa trên ba nền tảng cốt lõi để đảm bảo không rơi vào tình trạng "quy hoạch treo", đó là: 

Trục dữ liệu và Viễn thám: Giai đoạn 2026-2028 sẽ tổng điều tra và định vị chính xác từng lô đất bị sa mạc hóa bằng công nghệ GIS và viễn thám. Hệ thống dự báo từ năm 2027 sẽ cho phép chúng ta chủ động điều chỉnh cơ cấu cây trồng trước khi suy thoái xảy ra.

Cơ chế liên ngành: Ban Điều phối quốc gia (do Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm tham mưu) đóng vai trò nhạc trưởng, tích hợp mục tiêu 40% vào mọi quy hoạch từ giao thông, thủy lợi đến xây dựng.

Động lực sinh kế: Chương trình xác lập mục tiêu thu nhập cho người dân vùng khô hạn. Khi người dân sống tốt trên đất của họ, họ trở thành "hàng rào" tự nhiên bảo vệ đất hiệu quả nhất.

Xem thêm: Góp ý Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi: Cần giải phóng, sử dụng hiệu quả hơn đất nông nghiệp

Liệu 40% có là "nhiệm vụ bất khả thi"?

Câu hỏi đặt ra là: Với thói quen thâm canh "vắt kiệt" đất và biến đổi khí hậu (BĐKH) khốc liệt, con số 40% có khả thi?

Nông nghiệp đang đối mặt với thách thức hiện hữu, đó là kiểu canh tác cũ với việc bón phân hóa học quá mức làm đất bị "chai cứng", mất đi vi sinh vật có lợi.

Thứ hai là biến đổi khí hậu với bão lụt ở miền trung, hạn hán tại Tây Nguyên và xâm nhập mặn tại ĐBSCL đang đẩy nhanh tốc độ sa mạc hóa nhanh hơn dự kiến.

Nhưng mục tiêu này khả thi nhờ sự chuyển dịch sang nông nghiệp thuận thiên, khi áp dụng những hình thức sản xuất phù hợp với tình hình thời tiết lẫn nhu cầu thị trường.

Hệ sinh thái cây trồng "cứu tinh": Thay vì cố trồng lúa ở vùng thiếu nước, chúng ta chuyển sang các loại cây chịu hạn có giá trị kinh tế cao (như hạt điều, cây lâm nghiệp đa mục tiêu) hoặc mô hình lúa - tôm vùng mặn.

Nông lâm kết hợp: Việc trồng xen canh cây thân gỗ và cây ngắn ngày giúp tạo độ che phủ, giữ ẩm cho đất và ngăn chặn hiện tượng rửa trôi bề mặt ở các vùng đất dốc.

Kinh tế tuần hoàn: Trả lại phụ phẩm nông nghiệp (rơm rạ, vỏ hạt...) cho đất dưới dạng phân hữu cơ để tái tạo độ phì, giúp đất có "sức đề kháng" trước sự khắc nghiệt của thời tiết.

Xem thêm: 'Đánh thức' giá trị bản địa bằng tư duy kinh tế tuần hoàn

Giải pháp "may đo" theo từng vùng sinh thái

Để tối ưu hóa nguồn lực và đảm bảo tính khả thi cho mục tiêu giữ đất thoái hóa dưới ngưỡng 40%, Chương trình hành động quốc gia đã thiết kế các giải pháp đặc thù, "may đo" riêng cho từng vùng sinh thái dựa trên đặc điểm địa hình và khí hậu.

Tại khu vực Miền núi phía Bắc, trọng tâm được đặt vào mô hình nông lâm kết hợp nhằm tận dụng sự đa tầng của thảm thực vật để chống xói mòn, ngăn chặn tình trạng rửa trôi đất dốc và từng bước phục hồi độ phì nhiêu cho tầng đất mặt.

Đối với vùng Miền Trung và Tây Nguyên, nơi chịu áp lực lớn nhất từ hạn hán và cát xâm lấn, giải pháp chiến lược là phát triển các loại cây chịu hạn kết hợp công nghệ tưới tiết kiệm. Song song đó là việc thiết lập các "đai xanh" chắn cát và xây dựng hệ thống hồ thủy lợi nhỏ để tích trữ nước bề mặt, tạo độ ẩm bền vững cho đất.

Trong khi đó, tại Đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, chiến thuật được chuyển dịch sang canh tác mặn - lợ và các mô hình thuận thiên. Thay vì chống lại quy luật tự nhiên, các giải pháp tập trung vào việc vận hành hệ thống thủy lợi liên tỉnh để kiểm soát mặn phèn, giúp duy trì năng suất sinh học của đất ngay cả trong điều kiện xâm nhập mặn khắc nghiệt. Việc phân tách rõ ràng các lộ trình này chính là cơ sở để biến con số 40% từ mục tiêu lý thuyết thành kết quả thực tiễn vào năm 2050.

Công nghệ số: "Mắt thần" giám sát ngưỡng 40%

Điểm mới nhất của chương trình là việc ứng dụng AI và Dữ liệu lớn (Big Data). Các bản đồ viễn thám sẽ cập nhật liên tục biến động của thảm thực vật. Nếu một khu vực có dấu hiệu thoái hóa vượt ngưỡng, hệ thống sẽ cảnh báo ngay lập tức để địa phương có biện pháp can thiệp kịp thời như tăng cường trồng rừng hoặc chuyển đổi mô hình tưới.

Nguồn lực xã hội hóa: Khi doanh nghiệp cùng vào cuộc

Chính phủ xác định ngân sách là "vốn mồi", trong khi nguồn lực thực tế sẽ đến từ tín dụng xanh, bằng việc hỗ trợ vốn cho các doanh nghiệp đầu tư vào mô hình phục hồi đất.

 Tiếp nhận chuyển giao công nghệ từ các quốc gia đi đầu về chống sa mạc hóa như Israel hoặc các nước vùng Trung Đông.

Giữ tỷ lệ đất thoái hóa dưới 40% vào năm 2050 là một cuộc đua marathon đầy thử thách. Con số này chỉ khả thi khi chúng ta chấp nhận từ bỏ lối tư duy "khai thác tận diệt" để chuyển sang "nuôi dưỡng và tái tạo". Quyết định 5930 chính là kim chỉ nam để Việt Nam bảo vệ nền tảng tài nguyên cho một tương lai xanh và bền vững.

Khải Thư