Podcast
Hợp tác xã Nông nghiệp: 'Nhạc trưởng' trong tích tụ đất sản xuất lúa ở Đồng bằng Sông Hồng
Đồng bằng sông Hồng là một trong hai vùng trọng điểm sản xuất lúa lớn nhất cả nước, đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực và phát triển kinh tế nông nghiệp. Tuy nhiên, tình trạng đất đai sản xuất phân tán, manh mún, gây khó khăn tổ chức sản xuất quy mô lớn, gây cản trở quá trình cơ giới hóa, áp dụng tiến bộ kỹ thuật và nâng cao giá trị gia tăng. Trong bối cảnh đó, tập trung, tích tụ đất đai thông qua mô hình hợp tác xã (HTX) được coi là giải pháp chiến lược nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và phát triển chuỗi giá trị lúa gạo bền vững.
Tích tụ đất: Đã hình thành diện mạo
Việc thúc đẩy tích tụ, tập trung đất sẽ có nhiều lợi thế trong sản xuất, đó là giảm nhất thấp tình trạng phân cảnh và chi phí lao động. Chính đất đai manh mún là nguyên nhân khiến chi phí sản xuất cao, khó cơ giới hóa đồng bộ. Nếu tập trung đất sẽ giúp áp dụng cơ giới hóa và công nghệ, từ đó giảm giá thành sản xuất.
Khi sản xuất theo chuỗi giá trị là con đường sống còn để định hình thương hiệu, gọi tên chất lượng sản phẩm, thì các doanh nghiệp xuất khẩu và HTX cần phải nguồn nguyên liệu ổn định, đạt tiêu chuẩn (gạo chất lượng cao, hữu cơ). Điều này đòi hỏi phải có vùng sản xuất quy mô lớn, đồng nhất.
Xem thêm:Nông dân - Trụ cột Quốc gia: Tôn vinh 95 gương mặt xuất sắc 2025
Luật Đất đai 2024 và các chủ trương chính sách đất đai và hỗ trợ từ Nhà nước đã có những bước cải cách, tạo điều kiện thuận lợi cho phép góp vốn bằng quyền sử dụng đất, cho thuê dài hạn và thúc đẩy tích tụ đất đai, tạo điều kiện cho HTX mở rộng vùng nguyên liệu.
Vùng Đồng bằng sông Hồng với gần 7.000 HTX nông nghiệp, chiếm khoảng 30% so với tổng số lượng HTX nông nghiệp trên cả nước. Những năm qua, các HTX nông nghiệp vùng Đồng bằng sông Hồng đã có nhiều đóng góp tích cực vào quá trình dồn điền, đổi thửa; quá trình tích tụ đất đai và đặc biệt là các HTX theo mô hình mới đã góp phần vào tích tụ, tập trung đất sản xuất cây hàng năm (trong đó, chủ yếu là đất sản xuất lúa), tạo ra các vùng sản xuất lúa tập trung.
Một số tỉnh trong vùng đồng bằng sông Hồng đã có nhiều cơ chế, chính sách và giải pháp hay nhằm hỗ trợ tập trung đất sản xuất nông nghiệp, từ đó đã có nhiều mô hình hợp tác xã, doanh nghiệp tập trung sản xuất lúa quy mô lớn, nâng cao hiệu quả sản xuất... để có cơ sở để tham mưu cho các cấp quản lý có các cơ chế, chính sách tiếp tục thực hiện hiệu quả chủ trương tập trung đất sản xuất nông nghiệp, góp phần việc thực hiện Luật đất đai năm 2024.
Theo số liệu thống kê về đất đai gần đây, diện tích đất nông nghiệp của ĐBSH đang có xu hướng giảm dần do quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng. Nhiều địa phương trong vùng, đặc biệt là Ninh Bình, Hưng Yên, đã triển khai mạnh các mô hình tập trung đất cho sản xuất lúa.
Tỉnh Hưng Yên (tỉnhThái Bình trước sáp nhập), báo cáo năm 2023 đã ghi nhận khoảng 2.000 tổ chức, hộ gia đình, cá nhân tham gia tích tụ và tập trung ruộng đất với tổng diện tích gần 6.000 ha. Đây là một trong những tỉnh đi đầu trong việc triển khai mô hình tập trung đất gắn với HTX nông nghiệp, thể hiện xu hướng gia tăng nhanh trong vài năm gần đây. Đi cùng với đó là số lượng HTX nông nghiệp trong vùng tiếp tục tăng, nhiều HTX đã tham gia tổ chức vùng nguyên liệu quy mô từ vài chục đến hàng trăm ha, trong đó lúa gạo là sản phẩm chủ lực. Tuy vậy, tỷ lệ diện tích lúa được sản xuất theo hình thức tập trung trong tổng diện tích gieo trồng của vùng vẫn còn khiêm tốn, phản ánh thách thức lớn trong việc mở rộng quy mô.
Xem thêm: Hơn cả tuân thủ: 1/4 doanh nghiệp Châu Âu đã 'xanh hóa' hoạt động tại Việt Nam
‘Hạt nhân’ và ‘ngòi nổ’ chính sách
Để tham gia có hiệu quả vào quá trình tích tụ, tập trung đất thì vai trò của HTX được xác định là hạt nhân tổ chức sản xuất tập trung ở nông thôn trong vùng. Ở đó, mô hình này tập hợp quyền sử dụng đất do thành viên góp vốn hoặc thuê lại để hình thành vùng sản xuất tập trung. Khi đã thiết lập được nền móng đó, thì HTX chính là đầu mối kỹ thuật và dịch vụ. Tổ chức này sẽ đứng ra cung ứng giống, phân bón, dịch vụ cơ giới hóa, đồng thời tổ chức khâu tiêu thụ; liên kết, ký hợp đồng với doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, bảo đảm đầu ra ổn định cho sản phẩm lúa gạo.
Thực tế thí điểm mô hình vùng nguyên liệu tại một số HTX ở tỉnh Ninh Bình (tỉnh Thái Bình và Nam Định trước sáp nhập), đã tổ chức được vùng sản xuất quy mô hàng trăm ha, áp dụng quy trình đồng bộ từ gieo cấy đến truy xuất nguồn gốc.
Mặc dù đạt kết quả bước đầu, quá trình tập trung đất trong HTX nông nghiệp tại ĐBSH vẫn gặp nhiều khó khăn, thách thức và rào cản từ chính sách lẫn thực tiễn.
Việc cho thuê, góp vốn bằng quyền sử dụng đất còn phức tạp, gây khó khăn cho HTX khi mở rộng diện tích, bị vướng những vấn đề thủ tục lẫn pháp lý. Bản thân các HTX đang còn ở quy mô nhỏ, thiếu năng lực quản trị và tài chính, khó thu hút vốn và bảo đảm lợi ích lâu dài cho thành viên. Thời tiết cực đoan, rủi ro rình rập vì thiên tai, dịch bệnh, thị trường, khiến nhiều HTX lâm nguy. Nếu không có chính sách bù đắp, một số hộ nông dân có thể mất đất sản xuất, dẫn tới bất ổn sinh kế, tổn thất tài chính.
Để hiện thực hóa chủ trương lẫn nhu cầu bức thiết trên, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, HTX, doanh nghiệp và nông dân, trong đó HTX phải thực sự trở thành “nhạc trưởng” tổ chức sản xuất quy mô lớn, gắn kết với thị trường và doanh nghiệp chế biến, tiêu thụ. Muốn vậy, cần thực hiện tốt một số giải pháp cần thiết.
Một là, hoàn thiện chính sách pháp luật: sớm ban hành văn bản hướng dẫn Luật Đất đai 2024, tạo cơ chế thuận lợi cho việc cho thuê, góp vốn bằng quyền sử dụng đất; bảo đảm quyền lợi lâu dài của nông dân.
Hai là, nâng cao năng lực HTX: hỗ trợ đào tạo quản trị, tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi, ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số; phát triển HTX thành trung tâm dịch vụ nông nghiệp.
Ba là, thúc đẩy liên kết HTX – doanh nghiệp – nông dân: xây dựng chuỗi giá trị lúa gạo bền vững; doanh nghiệp đầu tư vào hạ tầng chế biến, bao tiêu sản phẩm; hợp đồng liên kết minh bạch.
Bốn là, phát triển hạ tầng và dịch vụ hỗ trợ: đầu tư hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng, kho chứa và dịch vụ cơ giới hóa đồng bộ.
Năm là, bảo đảm an sinh xã hội: Có chính sách hỗ trợ người nông dân cho thuê hoặc góp đất, bảo đảm sinh kế và thu nhập ổn định; thí điểm mô hình bảo hiểm nông nghiệp cho vùng lúa tập trung.
Xem thêm: Một bộ phận nông dân doanh thu trên 100 tỷ đồng, góp phần đưa nông nghiệp thành trụ đỡ kinh tế