Chùa Cầu và gương mặt thời gian

Chùa Cầu tạo nên những luồng ý kiến khác nhau khi trùng tu vừa xong và sẽ khánh thành ngày 3/8. Thuận hay xung khắc, đều  thể hiện quan tâm, yêu mến với một di tích văn hóa mà hễ nhắc đến Hội An là người ta nghĩ đến ngay.

Công trình của giao thoa văn hóa

Trong khu di tích đô thị cổ Hội An, di tích Chùa Cầu (Lai Viễn Kiều) có một vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng. Xưa kia, cây cầu nối liền Cẩm Phô (khu người Nhật) với Minh Hương (khu người Hoa). Dãy phố bắt đầu từ cầu được gọi theo tên cầu: Phố Cầu Nhật Bản (Rue du Pont Japonnais).

Hiện nay, di tích được gọi bằng nhiều tên. Nhân dân địa phương thường gọi là Chùa Cầu. Có người gọi là Cầu Nhật Bản vì tương truyền cầu này do kiều dân Nhật làm vào khoảng cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII. Còn tên “Lai Viễn Kiều” là do Hiền Vương Nguyễn Phúc Chu đặt năm Kỷ Hợi thứ 28 (1719) khi Vương nam tuần qua Hội An. Hiện ở cầu vẫn còn tấm hoành phi sơn son thếp vàng khắc ba chữ đại tự đó.

Mặt Bắc cầu gắn liền với một ngôi chùa nhỏ là lý do dân địa phương gọi là Chùa Cầu. Thực chất, đó là một ngôi miếu thờ Bắc Đế Trấn Vũ. Có nhiều ý kiến cho rằng chùa được người Hoa xây thêm vào với cầu sau này, vào năm 1653.

Trải qua thời gian, di tích đã được tu sửa nhiều lần. Hiện còn 4 tấm bia và 3 cây xà nóc ghi lại 3 lần trùng tu dưới đời Gia Long, Minh Mạng và Tự Đức. Trên 3 cây xà có ghi lại 3 lần tu bổ lớn: Năm Đinh Sửu niên hiệu Gia Long thứ 16 (1817); năm Quý Mùi (1823) và năm Ất Hợi niên hiệu Tự Đức thứ 28 (1875).

Ngoài ra, còn có dấu vết của những lần tu sửa khác gần đây là những cây dầm sắt chữ I dưới gầm cầu và vôi, vữa xi măng ở trụ cầu. Năm 1986, di tích cũng được trùng tu phần cầu với thay đổi lớn nhất là làm lại mặt cầu cong vồng như nguyên gốc.

Về giá trị kiến trúc nghệ thuật, cầu được làm theo kiểu ‘thượng gia hạ kiều’. Mái lợp ngói kiểu âm dương. Bờ nóc và diềm mái gắn đĩa sứ cổ. Hai đầu cầu có mái quay ngang vuông góc với mái bẩy gian giữa cầu và mái chùa theo hình chữ Công. Mặt cầu lát ván gỗ. Bộ vì nóc của cầu làm theo kiểu chồng đấu con sơn khá độc đáo. Đỡ thượng lương là một bộ ba đấu vuông thót đáy chồng lên nhau, đứng trên một con rường ăn mộng từ hai cột trốn đứng chân trên câu đầu nối với cột cái.

Bộ vì nóc của những gian đầu cũng khá độc đáo, hơi khum cong kiểu vì vỏ cua với các bộ đấu vuông thót đáy đứng trên câu đầu đỡ các hoành mái. Cột cầu vuông có soi chỉ vỏ măng 4 góc. Hoa văn trang trí ít, chủ yếu tập trung ở bộ vì, những con bọ đỡ xà và bờ nóc, bờ giải.

Mái chùa nối với mái cầu qua một máng thoát nước nằm giữa giọt gianh hai mái. Bộ vì nóc chùa ăn mộng liền với bộ vì của cầu. Kết cấu đơn giản kiểu cột trốn kẻ suốt hầu như không trang trí. Cầu và chùa ngăn cách bởi bộ cửa gỗ thượng song hạ bản 4 cánh rất đặc biệt. Trên bạo cửa hai cánh giữa gắn 2 mắt cửa hình hoa cúc xoáy quanh lưỡng nghi.

Một chiếc cầu được gắn liền với một ngôi chùa (miếu) là một hình thức kiến trúc độc đáo không đâu có trên đất nước ta; làm sinh động, phong phú thêm cho di sản kiến trúc truyền thống của dân tộc, cần được lưu giữ lại cho muôn đời sau.

Do hình thức độc đáo của mình, di tích Chùa Cầu (Lai Viễn Kiều) đã trở thành biểu tượng cho khu di tích đô thị cổ Hội An cả về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật. Hiện nay, đây là một điểm tham quan chính của khu di tích, thu hút đông đảo khách tham quan trong nước và quốc tế cũng như các nhà nghiên cứu khoa học, lịch sử, kiến trúc…

Sự hiện diện của Chùa Cầu là minh chứng cho sự có mặt của kiều dân Nhật Bản và Trung Hoa ở Hội An, một thời kỳ lịch sử chung sống làm ăn. Mối quan hệ mậu dịch và giao lưu văn hoá lâu đời giữa ba dân tộc Việt, Hoa, Nhật tạo tiền đề cho việc hợp tác nghiên cứu văn hoá, khoa học cũng như phát triển quan hệ nhiều mặt giữa ba nước.

Đã 7 lần sửa chữa

Kết cấu chịu lực chính của Chùa Cầu bao gồm hệ móng, mố, trụ ở bên dưới và hệ dầm, sàn, cột, giằng, vì kèo tạo thành hệ chịu lực chính ở bên trên. Trong đó hệ chịu lực chính nói chung đã có dấu hiệu xuống cấp rõ rệt. Đặc biệt, bộ phận chịu lực quan trọng nhất gồm hệ móng, mố, trụ đã xuống cấp và có dấu hiệu nguy hiểm.

Ngoài phần móng, mố trụ cầu thì các kết cấu khác trong di tích cũng xuống cấp nặng nề. Các kết cấu gỗ mục mọt; kết cấu xây long lở nứt vỡ; ngói lợp bị xô, vỡ mục ẩm, rêu mốc… khiến cho di tích ngày càng xuống cấp nhanh hơn, mất ổn định hơn. 

Đặc biệt là phần chùa do đã lâu không được tu sửa cơ bản nên các liên kết lỏng lẻo, các kết cấu mục nát rất nguy hiểm, hiện phải chống đỡ tạm để giữ cho khỏi sập đổ. Ngay cả phần cầu tuy mới được tu bổ năm 1986 và 1993 song do kinh phí có hạn (1 triệu đồng năm 1986, 20 triệu đồng năm 1993) nên chủ yếu là gia cố chống đỡ (chỉ phục hồi sàn cầu và lợp lại mái). Vì vậy đến nay đã xuống cấp trở lại.

Qua nhiều tư liệu cho biết, từ khi được xây dựng đến cuối thế kỷ 20, Chùa Cầu đã được tu bổ ít nhất 7 lần vào các năm 1763, 1817, 1875, 1915, 1962, 1986, 1996. Dù vậy, do những hạn chế về điều kiện kỹ thuật và nhiều yếu tố khác nên những lần tu bổ trong các năm gần đây nhất vẫn chưa giải quyết căn cơ đối với những nguyên nhân dẫn đến sự xuống cấp di tích. Do đó, vấn đề tu bổ Chùa Cầu tiếp tục được đặt ra và ngày càng cấp thiết.

Ngày 24/7/1999, Hội nghị tư vấn trùng tu Chùa Cầu được tổ chức với sự quan tâm của nhiều chuyên gia nghiên cứu và bảo tồn di sản kiến trúc trong nước. Trong hơn một thập niên tiếp theo, những nội dung liên quan đến việc tu bổ cứu nguy Chùa Cầu liên tục được thảo luận, bàn bạc. Song, xuất phát từ quan ngại sẽ làm Chùa Cầu “mới đi và trẻ ra”; và cũng do chưa tìm được giải pháp phù hợp nhất cho việc trùng tu một công trình mang tính biểu tượng, có giá trị đặc sắc như Chùa Cầu… nên trong suốt thời gian dài, việc tu bổ chỉ dừng lại ở mức gia cố, chống đỡ để tránh nguy cơ sụp đổ di tích.

Tuy nhiên, trước sự xuống cấp ngày càng nghiêm trọng của Chùa Cầu, ngày 16/8/2016, hội thảo quốc tế về trùng tu Chùa Cầu được tổ chức quy mô với sự tham dự của nhiều nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu về tu bổ di tích kiến trúc gỗ trong nước và Nhật Bản. Kết quả hội thảo dù chưa đưa ra giải pháp cho từng vấn đề cụ thể nhưng đã đi đến thống nhất quan điểm chung là Chùa Cầu cần thiết và cấp thiết phải được xây dựng một dự án trùng tu tổng thể, căn cơ vì mục tiêu gìn giữ nguyên vẹn và lâu dài giá trị di tích.

Từ đó, công tác chuẩn bị tu bổ Chùa Cầu được tập trung đẩy mạnh trên nhiều phương diện về nghiên cứu lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật; khảo sát, khảo cổ đánh giá tình trạng kỹ thuật, dấu vết nguyên trạng; vẽ ghi, số hóa kiến trúc; xác định quan điểm, nguyên tắc, giải pháp tu bổ; tham vấn chuyên gia; tổ chức lập, thỏa thuận, thẩm duyệt hồ sơ…

Ngày 28/12/2022, Chùa Cầu được khởi công tu bổ với phương pháp hạ giải toàn bộ. Ông Nguyễn Văn Sơn – Chủ tịch UBND TP Hội An cho biết: Việc hạ giải được thực hiện nhằm chẩn đoán chính xác tình trạng kỹ thuật của di tích trước tu sửa - phẫu thuật. Tuy nhiên, đây là công trình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vì vậy việc hạ giải sẽ phải tiến hành thận trọng từng bước một, bắt đầu từ hệ mái. Sau mỗi đợt hạ giải cần tiến hành họp thống nhất giữa các bên liên quan, các cơ quan chuyên môn để đánh giá một cách chính xác, toàn diện và đưa ra giải pháp tu bổ hữu hiệu nhất; đồng thời, xem xét đánh giá sự cần thiết hạ giải các cấu kiện khác ở bước tiếp theo.

Việc tu bổ Chùa Cầu được thực hiện trên tinh thần như một cuộc “giải phẫu - chữa bệnh” nên mọi hoạt động đều cẩn trọng, tỉ mỉ, bài bản, khoa học từ khâu chuẩn bị dự án đến các giải pháp tổ chức và kỹ thuật thi công tu bổ di tích. Với quan điểm là giữ gìn sự nguyên vẹn của tổng thể hình thức kiến trúc và kết cấu, từng bộ phận, cấu kiện, hiện vật nguyên gốc, có giá trị lịch sử được trân quý gìn giữ ở mức tối đa có thể. Việc thi công đúng với nguyên tắc trùng tu đã thể hiện cụ thể, chân xác qua những số liệu thống kê. Có đến gần 60% khối lượng gỗ, gần 30% số viên ngói, 80% số đĩa cổ, 20% cấu kiện đá nền, 35% số con giống trang trí bờ mái… được gìn giữ, tái định vị tại di tích sau khi tu bổ. 

Vì yêu mà lên tiếng

Với tổng mức đầu tư hơn 20 tỉ đồng, ngày 3/8 tới đây, dự án trùng tu Chùa Cầu sẽ chính thức khánh thành, sau 19 tháng thực hiện, chậm tiến độ so với dự kiến 7 tháng. Lần đại trùng tu này, Chùa Cầu cũng vấp phải sự tranh cãi của dư luận. Đó là việc làm mặt cầu… cong hay thẳng. Cuối cùng, sau khi dừng lại và lấy ý kiến từ chuyên gia, nhà quản lý; đơn vị triển khai chọn phương pháp làm mặt cầu cong như bản gốc. 

Hay mới đây, khi đã hoàn thiện trùng tu và ra mắt công chúng, hình ảnh Chùa Cầu mới mẻ với màu vôi sáng, mái ngói tươi lại được dư luận tiếp tục bàn tán. Nhiều ý kiến cho rằng hình ảnh Chùa Cầu mới quá đã làm mất đi vẻ cổ kính, không có màu thời gian. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia, nhà khoa học đánh giá đơn vị thực hiện làm tốt công tác trùng tu, giữ nguyên được bản gốc của Chùa Cầu. Như một động thái tiếp thu, chính quyền Hội An cho điều chỉnh phần vôi trắng bên hông Chùa Cầu cho thẫm hơn, còn lại tất cả đều giữ nguyên theo hồ sơ khoa học.

Chủ tịch Hội An Nguyễn Văn Sơn cho hay: “Chùa Cầu hoàn thành trùng tu, Hội An nhận được nhiều ý kiến từ các chuyên gia, nhà nghiên cứu, người dân bản địa và du khách. Mỗi ý kiến có thể xung khắc nhau nhưng đều thể hiện quan tâm đến Chùa Cầu, tình yêu mến đối với Hội An nên lãnh đạo thành phố rất mừng và ghi nhận ý kiến một cách trân trọng. Chuyên gia nhìn trên khía cạnh khoa học, người dân nhìn trên góc cạnh tình cảm, du khách nhìn trên góc độ sở thích; cho nên tất cả những cái này không thể giải đáp hết được. Hội An đã điều chỉnh phần hông Chùa Cầu, quét lại màu sẫm tương đồng với phần móng, không ảnh hưởng đến di tích. Về tường màu đỏ, Hội An tiếp thu ghi nhận nhưng sau khi làm việc các chuyên gia, nhà chuyên môn thì họ nói màu đỏ đó là màu truyền thống gốc ngày xưa. Quét đậm như vậy nhưng sau vài mùa mưa, lụt thì sẽ nhạt dần. Nếu  giờ quét nhạt thì sau một vài mùa mưa sẽ bạc trắng, không còn màu truyền thống. Do đó, thành phố sẽ không quét lại tường mà để thời gian mưa nắng làm nhạt tự nhiên thì đẹp hơn”.