Phòng vệ thương mại, 68% và chuyện ‘mất bò mới lo làm chuồng’

5 tháng, gần bằng cả năm 2026

Ngày 25/6, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương) đã có buổi đối thoại với doanh nghiệp tại Cần Thơ về "làn sóng" điều tra phòng vệ thương mại đang bủa vây nông, lâm, thủy sản Việt Nam. Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại, đưa ra những con số khiến nhiều người phải giật mình: Đến nay, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với 320 vụ điều tra từ 27 thị trường. Riêng 5 tháng đầu năm 2026 đã có thêm 21 vụ việc phát sinh, con số này tiệm cận tổng số vụ của cả năm 2025.

Thực tế, các cuộc điều tra hiện nay ngày càng phức tạp. Một mức thuế phạt nặng có thể ví như lệnh cấm cửa tại thị trường đó, đe dọa trực tiếp miếng cơm manh áo của nông dân ngay tại các vùng nguyên liệu.

Dẫu cơ quan chức năng đã nỗ lực hỗ trợ bảo vệ thành công nhiều ngành hàng, nhưng phần lớn doanh nghiệp nông nghiệp Việt vẫn mang tâm lý "nước đến chân mới nhảy". Theo khảo sát từ VCCI chi nhánh ĐBSCL do bà Nguyễn Thị Thương Linh công bố, có tới 68% doanh nghiệp chưa thực sự quan tâm đến phòng vệ thương mại. Hệ quả tất yếu là khi bị khởi kiện, doanh nghiệp mới loay hoay tìm kiếm dữ liệu. Thiếu số liệu minh bạch, thiếu nhật ký canh tác rõ ràng, việc giải trình với cơ quan điều tra quốc tế trở nên vô vọng. Lúc này, sự lúng túng của doanh nghiệp đồng nghĩa với việc tự tay "dâng" thị trường cho đối thủ.

“Áo giáp” phòng vệ thương mại: dữ liệu thực

Không thể mãi trông chờ vào sự hỗ trợ từ bên ngoài, chính doanh nghiệp phải tự tạo "giáp bảo vệ" cho mình. Phải nói thẳng với nhau rằng, thời buổi này đừng có làm ăn gian dối, sớm muộn cũng bị lật tẩy. Muốn lọt cửa, phải có vé thật. Với doanh nghiệp nông nghiệp, tấm vé đó chính là dữ liệu. Mã số vùng trồng, nhật ký điện tử, là "giấy thông hành" duy nhất để nông sản đứng vững trước những rào cản khắt khe. Khi có sự cố, những dữ liệu này chính là bằng chứng thép để chứng minh sự minh bạch của chuỗi cung ứng.

Hàng hóa nước ngoài, giờ tràn ngập từ chợ đến siêu thị. Và không phải hàng nào cũng xanh-sạch, vậy doanh nghiệp trong nước cạnh tranh làm sao? Vũ khí, chính là các công cụ phòng vệ đó. Các hiệp hội, ngành hàng phải liên kết, bung phá từ phòng thủ, co cụm sang tấn công để bảo vệ sân nhà.

Bên cạnh đó, việc không "bỏ trứng vào một giỏ" thông qua đa dạng hóa thị trường, nhất là trong khối CPTPP, sẽ là "chiếc van an toàn" giúp phân tán rủi ro. Lâu nay, các vụ điều tra như thế, doanh nghiệp chỉ biết khi sự đã rồi. Vậy, “đánh hơi” nguy cơ, từ đâu? Kênh để nắm bắt sớm, chính là giữ liên lạc mật thiết với các Thương vụ Việt Nam tại nước ngoài.

Đừng chỉ làm đẹp hồ sơ

Sự dịch chuyển toàn diện tư duy làm ăn, nói gì đi nữa, thì quan trọng nhất vẫn là xây dựng được "DNA" minh bạch. Số hóa không nên dừng lại ở việc làm đẹp hồ sơ đối phó. Các cơ quan điều tra quốc tế rất tinh tường, mọi sự thiếu trung thực trong dữ liệu sẽ bị phát hiện ngay lập tức. Tính trung thực trong quản trị phải được cập nhật hàng ngày từ chính quá trình sản xuất thực tế.

Bị điều tra nông sản, giờ đây không chỉ là câu chuyện pháp lý thuần túy, mà là chiến lược sinh tồn. Cùng với việc chủ động thích ứng với các tiêu chuẩn xanh như ESG, giảm “dấu chân carbon”, doanh nghiệp cần rà soát lại toàn bộ "sức khỏe" pháp lý ngay từ hôm nay. Đừng để câu chuyện 68% doanh nghiệp thiếu sự chuẩn bị trở thành rào cản chặn đứng hành trình vươn ra biển lớn của nông sản Việt. Bởi doanh nghiệp nào xem nhẹ việc quản trị dữ liệu minh bạch, sẽ phải trả giá bằng cả thị trường vào ngày mai.