Đời sống

Nước mắm Phan Thiết: Hơn ba thế kỷ cho giọt vàng, chạm dấu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

LÊ TRUNG • 18/11/2026 07:59

Nếu có một thứ hương vị đủ sức gọi tên cả một vùng đất đầy nắng gió, thì với Phan Thiết, đó chính là mùi thơm nồng ấm, mặn mòi tỏa ra từ những dãy nhà lều ủ mắm ven biển. Suốt hơn ba trăm năm qua, giọt nước mắm nơi đây không chỉ lặng lẽ hiện diện trong từng bữa cơm gia đình Việt, mà còn là dòng chảy văn hóa bền bỉ kết nối biển khơi với đời sống con người.

Hơn ba thế kỷ ướp mặn hồn biển và dấu mốc Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Hơn ba thế kỷ ướp mặn hồn biển và dấu mốc Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Và vào ngày 16/11/2026, dòng chảy trăm năm ấy đã chạm tới một dấu mốc tự hào mới khi Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số 3117, chính thức đưa Nghề làm nước mắm Phan Thiết vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể ở cả hai loại hình: nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian.

Từ ghe bầu "hành phương Nam" đến thời hoàng kim của những hàm hộ

Để có được sự vinh danh ấy, làng nghề nước mắm Phan Thiết đã đi qua một hành trình dài cùng lịch sử khẩn hoang vùng đất phương Nam từ cuối thế kỷ XVII.

Khi những lưu dân Việt đầu tiên đặt chân đến dải đất duyên hải đầy nắng và gió này, thiên nhiên đã hào phóng ban tặng cho họ một ngư trường trù phú bậc nhất, nơi mỗi độ tháng Tư đến tháng Tám âm lịch lại rộn ràng những luồng cá cơm sọc tiêu, cá cơm than béo ngậy. Từ nhu cầu bảo quản nguồn hải sản dồi dào sau mỗi chuyến vươn khơi, người dân miền biển đã dần tìm ra bí quyết dùng chính hạt muối kết tinh từ nắng gió quê nhà để ủ cá thành mắm.

Từ những chum sành, vại đất ban sơ, nghề làm mắm nơi đây dần lớn mạnh và bước vào thời kỳ hoàng kim từ cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX. Đó là thời đại của những "hàm hộ" – những chủ nhà lều quy mô lớn, sở hữu hàng chục, hàng trăm thùng gỗ bằng lăng, bời lời hay mít rừng khổng lồ được đai tre chắc chắn. Những thùng chượp ấy đứng san sát dưới mái nhà lều, âm thầm hứng trọn cái nắng hanh hao đặc trưng của miền cực Nam Trung Bộ để chưng cất nên thứ nước cốt sóng sánh màu hổ phách.

Từ những chum sành, vại đất ban sơ, nghề làm mắm nơi đây dần lớn mạnh.
Từ những chum sành, vại đất ban sơ, nghề làm mắm nơi đây dần lớn mạnh.

Tiếng lành đồn xa, những chiếc ghe bầu chở đầy tĩn nước mắm Phan Thiết căng buồm xuôi ngược khắp Nam Kỳ lục tỉnh, ra tận miền Trung, đất Bắc và vươn sang cả Campuchia, Thái Lan. Đỉnh cao của danh tiếng ấy được khẳng định vào những năm đầu thế kỷ 20, khi nước mắm Phan Thiết xuất sắc giành giải Nhất tại Hội chợ đấu xảo Hà Nội, chinh phục cả những thực khách khó tính nhất bằng độ đạm tự nhiên và hương vị đậm đà khó lẫn.

Tri thức dân gian chưng cất nên giọt mắm nhỉ trăm năm

Ẩn sau danh tiếng lẫy lừng qua bao thế kỷ ấy, là cả một kho tàng tri thức dân gian tinh tế được truyền dạy bằng kinh nghiệm và tình yêu nghề qua nhiều thế hệ. Với người thợ làm mắm Phan Thiết, làm mắm không phải là phép cộng cơ học của cá và muối, mà là sự thấu hiểu tường tận nhịp thở của tự nhiên. Cá đem chượp phải là cá cơm tươi rói vừa cập bến trong vụ Nam, còn muối phải là loại muối hạt tinh khiết đã được lưu kho ròng rã từ ba đến sáu tháng để ráo kiệt vị chát đắng.

Cá và muối được trộn đều theo tỷ lệ vàng rồi đưa vào thùng lều, phủ lớp muối dày, lót vỉ tre và gài nén bằng những tảng đá nặng. Suốt mười hai đến mười tám tháng ròng rã, người "thợ cả" bằng đôi mắt tinh tường và khứu giác nhạy bén sẽ chăm chút từng thùng chượp, canh từng con nắng, từng đợt kéo náo để thịt cá thủy phân hoàn toàn. Khi chượp chín ngấu, từng giọt mắm nhỉ đầu tiên rút ra trong vắt, mang sắc vàng rơm đến nâu cánh gián óng ả, chạm nhẹ nơi đầu lưỡi đã thấy vị mặn dịu dàng tan ra, để lại hậu vị ngọt thanh sâu lắng của đạm cá tự nhiên.

Sức sống bền bỉ của những "bảo tàng sống" bên bờ biển

Trải qua bao thăng trầm của thời cuộc, ngay cả khi thị trường chứng kiến sự bùng nổ của các dòng nước chấm công nghiệp, người làm nghề ở Phan Thiết vẫn kiên tâm giữ lấy nếp nhà truyền thống. Sự bền bỉ ấy đã được đền đáp xứng đáng khi vào năm 2007, nước mắm Phan Thiết chính thức được cấp bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý, tạo tấm lá chắn vững chắc bảo vệ danh tiếng và chất lượng của đặc sản địa phương.

Và hôm nay, tại không gian di sản trải dài qua các phường Phú Thủy, Mũi Né và Phan Thiết (thuộc tỉnh Lâm Đồng mới – vùng đất Phan Thiết, Bình Thuận xưa), những nhà lều truyền thống vẫn ngày đêm tỏa hương mặn mòi, cung ứng hàng chục triệu lít nước mắm mỗi năm và nuôi sống bao thế hệ cư dân miền biển. Việc được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là lời tri ân sâu sắc dành cho những bàn tay tảo tần đã giữ lửa làng nghề suốt hơn ba thế kỷ, mà còn mở ra một chương mới đầy triển vọng.

Những nhà lều ủ mắm giờ đây không chỉ là chốn mưu sinh, mà còn trở thành những "bảo tàng sống" giàu bản sắc, sẵn sàng chào đón du khách đến lắng nghe câu chuyện của biển cả, chạm vào tri thức ngàn đời và mang về những giọt tinh túy đậm đà hồn cốt của xứ biển Phan Thiết.

    Nổi bật
        Mới nhất
        Nước mắm Phan Thiết: Hơn ba thế kỷ cho giọt vàng, chạm dấu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
        • Mặc định

        POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO