Nước đang quyết định số phận của mùa vụ từ miền Tây đến Tây Nguyên
Sự cực đoan của thời tiết đang đặt hai vùng kinh tế nông nghiệp trọng điểm của cả nước trước những thử thách mang tính sống còn. Khi hạ tầng thủy lợi tại ĐBSCL bộc lộ dấu hiệu hụt hơi trước triều cường, xâm nhập mặn và nạn bồi lắng, thì tại Tây Nguyên, những cơn khát kéo dài mùa khô cũng đang siết chặt sinh kế của người trồng cây ăn trái.
Từ thực trạng của những người nông dân trực tiếp cắm lưng trên ruộng đồng đến tầm nhìn chiến lược của các nhà quản lý trung ương, một thông điệp đồng điệu đã được khẳng định: Nước không còn là yếu tố tự nhiên ban sẵn, mà đang trở thành bài toán quản trị mang tính sống còn để định đoạt tương lai của nông nghiệp Việt Nam.
Từ dòng nước nghẽn lối ở đồng bằng...
Giữa những ngày tháng Năm nắng như đổ lửa, bản đồ nông nghiệp Việt Nam đang căng lên ở hai đầu sinh thái quan trọng nhất. Đó là Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên. Một bên là vùng trũng ngập sũng dòng sông. Một bên là cao nguyên đất đỏ đại ngàn. Hai địa hình, hai số phận. Nhưng trớ trêu thay, lại đang cùng bị siết chặt bởi một sợi dây thòng lọng. Tên nó là: khủng hoảng nguồn nước.
Những dòng kênh bồi lắng ở Cần Thơ. Các vườn sầu riêng cháy lá vì sốc nhiệt ở Lâm Đồng. Hai nơi, một câu trả lời: nước không còn là yếu tố tự nhiên sẵn có để tưới tắm. Nó đã trở thành một thứ quyền lực tối cao. Và trực tiếp định đoạt số phận của mùa vụ và sinh kế của hàng triệu con người.
Tại Cần Thơ, người nông dân đang rơi vào một nghịch lý xót xa. Đó là sống giữa vùng sông ngòi chằng chịt nhưng lại khát "nước lành" để sản xuất. Biến đổi khí hậu với các đợt triều cường cực đoan đã chơi đòn sấp ngữa. Biến hệ thống hạ tầng thủy lợi từng một thời là niềm tự hào trở thành những chiếc áo quá chật chội. Tuyến đê bao Vị Thanh - Long Mỹ dài hơn 64km, lâu nay gánh vác sứ mệnh lớn. Đó là bảo vệ vùng nông nghiệp trọng điểm của xã Lương Tâm. Nay, nó đã bước sang tuổi mười lăm. Hệ quả của thời gian và những đợt nước dâng khiến mặt đê sạt lở, bong tróc trơ ổ gà, ổ voi.
Nhìn bờ đê thấp thỏm dưới cái nắng oi nồng, ông Nguyễn Văn Song, một lão nông tại Ấp 3, xã Lương Tâm, không giấu được lo lắng. Bởi theo ông, cứ vào mùa mưa, nước lại chực tràn qua. Đây vốn là đê ngăn mặn, giữ ngọt. Nếu không sớm nâng cấp thì lúa, cây trồng của bà con coi như trắng tay. Không chỉ có đê suy yếu, lòng đất cũng đang nghẽn dòng. Lí do là tuyến kênh rạch bị bồi lắng nghiêm trọng. Tại xã Nhu Gia, nông dân cũng héo hon không kém. Mấy trăm công đất lúa đang bị ngập úng kéo dài vì khả năng tiêu thoát bằng không. Kênh Rạch Rê, mạch máu thủy lợi của vùng, suốt mười năm qua chưa một lần được nạo vét. Giờ đây bị nghẹt thở bởi những thảm lục bình bám dày đặc. Nước ở miền Tây bây giờ dường như đang chơi trò thách đố. Hoặc là quá nhiều gây ngập úng. Hoặc là mang theo vị mặn chát, cản trở hoàn toàn sự sinh trưởng của cây trái.
... Đến "cơn khát" cháy lòng nơi đại ngàn
Cùng thời điểm đó, cách đồng bằng hàng trăm cây số về phía đỉnh đèo, một thái cực khác đang diễn ra. Nông dân Lâm Đồng đang trải qua một kịch bản khô khốc. Nắng nóng kéo dài bất thường đẩy những rẫy cà phê, hồ tiêu, sầu riêng vào cuộc sinh tử. Tại xã Cư Jút, ông Nguyễn Văn Hùng phải kéo từng cuộn ống dài hàng trăm mét. Dây được làm mồi từng ngụm nước cứu vớt những tán lá cà phê đã bắt đầu ngả màu. Sát bên cạnh, ông Nguyễn Văn Cứ cũng mất ăn mất ngủ với hơn một héc-ta sầu riêng đang nuôi trái non.
Bà con kể, sầu riêng nhạy cảm lắm. Nền nhiệt tăng cao khiến cây bị sốc nhiệt. Dù sáng nào họ cũng tưới đều một hai tiếng đồng hồ mà trái non vẫn rụng trắng gốc. Nước ở đây khác với dòng nước đục ngầu, nghẽn lối của Cần Thơ. Ở các huyện Đam Rông, Cư Jút của Lâm Đồng, đó là một sự biến mất cơ học. Ao, hồ trơ đáy. Các con suối nhỏ chỉ còn lại sỏi đá. Đối với những vùng trồng cây ăn trái giá trị cao, càng nguy. Chậm một nhịp tưới đồng nghĩa với việc đẩy cả một gia tài vào nguy cơ chết đứng.
Lối thoát nào khi tự nhiên vỡ trận?
Nhìn sâu vào bức tranh tương phản giữa hai miền đất, có thể thấy mô hình canh tác, có điểm rơi chung. Đó là dựa vào sự ưu đãi, tự động của tự nhiên đã hoàn toàn vỡ trận. Biến đổi khí hậu không chờ đợi quy trình dòng vốn. Khi các dự án lớn phải đợi thêm vài năm nữa mới có thể triển khai sửa chữa triệt để, thì nông dân càng phập phồng. Bởi số phận mùa vụ của họ vẫn phải đánh cược với trời. Chính ở thế chân tường này, sự thích ứng linh hoạt của người nông dân đã tự cứu lấy họ trước khi chờ được giải cứu. Mô hình tưới nhỏ giọt, dùng rơm rạ, vỏ cà phê tủ gốc giữ ẩm của ông Nguyễn Quốc Việt ở xã Đam Rông 2, là ví dụ. Đây chính là biểu hiện của tư duy nương vào quy luật thời tiết để thay đổi hành vi canh tác.
Sự loay hoay, tự bơi của người nông dân từ ruộng lúa đến rẫy vườn suy cho cùng cũng chỉ là giải pháp tình thế. Lãnh đạo Bộ NN - MT từng thẳng thắn nhìn nhận điều này. Rằng, chúng ta không thể duy trì tư duy ứng phó manh mún theo địa giới hành chính. Không thể phụ thuộc vào các biện pháp công trình tạm thời. Bởi thiên tai đã thay đổi quy luật. Theo đó, để bảo vệ sinh kế cho người dân một cách bền vững, tư duy phải chuyển đổi. Cần tầm nhìn tổng thể cấp vùng. Nước phải được coi là trục lõi trong quy hoạch sản xuất. Đó cũng là lý do Chính phủ và Bộ Nông nghiệp liên tục thúc đẩy siêu dự án MERIT (WB11). Nguồn vốn lên tới hàng trăm triệu USD. Nó nhằm thiết lập một hệ thống hạ tầng chống chịu khí hậu thông minh. Đi cùng khơi thông các điểm nghẽn thủy lợi. Giúp người dân chủ động chuyển đổi sinh kế sang các mô hình ít phụ thuộc vào nước ngọt tự nhiên.
Đó là tài nguyên, không phải là sự ban ơn
Rõ ràng, khi tự nhiên đã khác, thì canh tác không thể theo cách cũ nữa. Đã đến lúc chúng ta phải thay đổi hoàn toàn định nghĩa về "nước" trong nông nghiệp.
Đó không còn là thứ "trời sinh, trời nuôi" muốn xài bao nhiêu cũng được. Như thế thì phải được quản trị như một loại tài nguyên kinh tế chiến lược.
Ở miền Tây, quản trị nước là phải khơi thông dòng chảy. Phải trả lại không gian cho nước thở. Vận hành hệ thống cống đập một cách linh hoạt để ngăn mặn và giữ ngọt. Đó là cách mà mà Sở NN - MT Cần Thơ đang nỗ lực triển khai cho mùa khô. Ở Tây Nguyên, quản trị nước lại là công nghệ hóa từng giọt tưới. Từ đây, nước sẽ được tiết kiệm, thay vì tưới tràn lãng phí.
Cuộc chiến giữ màu xanh cho những đồng lúa miền Tây và những vườn cây ăn trái Tây Nguyên thực chất là một cuộc chiến về tư duy. Thiên tai có thể cực đoan, hạ tầng có thể chậm trễ. Nhưng nếu tư duy của con người không chịu chuyển mình, thì sẽ thất bại hoàn toàn. Khi đó, số phận của những mùa vụ sẽ mãi luôn bị động phụ thuộc vào từng giọt nước của đất trời.
