Những người trẻ viết lại giấc mơ trên cánh đồng xứ Nghệ

Người trẻ trở về để tạo giá trị mới

Giữa cái nắng cuối hè, những khay su su xanh mướt liên tục được công nhân đưa lên các giàn sấy lạnh. Góc cuối nhà xưởng, Vũ Văn Giáp (32 tuổi, trú phường Quỳnh Mai, tỉnh Nghệ An) vừa kiểm tra nhiệt độ máy, vừa cầm điện thoại ghi lại từng công đoạn sản xuất để đăng lên TikTok.

Chỉ vài phút sau, đoạn video về hành trình từ cánh đồng đến xưởng chế biến đã xuất hiện trên mạng xã hội.

Ít ai biết, chủ nhân của xưởng chế biến này từng có hơn 10 năm làm truyền thông ở các thành phố lớn, điều hành doanh nghiệp riêng với doanh thu tiền tỷ.

Đại dịch COVID-19 khiến công việc gián đoạn, cũng là lúc anh trở về quê và chứng kiến rõ hơn nỗi nhọc nhằn của người trồng rau. Quỳnh Mai là vùng chuyên canh rau màu lớn của Nghệ An với hơn 330ha. Cũng như nhiều địa phương khác, nông dân nơi đây vẫn nhiều lần rơi vào cảnh “được mùa mất giá” vì đầu ra phụ thuộc vào thương lái.

Điều ám ảnh Giáp nhất là hình ảnh mẹ mình cầm điện thoại gọi khắp nơi để bán những xe su su với giá chỉ khoảng 500 đồng/kg nhưng vẫn không có người mua.

“Chỉ bán nông sản tươi thì người dân sẽ mãi phụ thuộc vào thương lái. Muốn thay đổi phải nâng giá trị sản phẩm, chứ không thể chỉ bán nguyên liệu thô” - anh nói. Ý nghĩ ấy khiến chàng trai 9X gác lại kế hoạch trở về thành phố.

Đầu năm 2024, anh vay vốn đầu tư máy sấy lạnh, máy cắt, máy gọt vỏ để xây dựng cơ sở chế biến rau củ. Những ngày đầu, không ít mẻ sấy bị đổi màu, mất hương vị hoặc không đạt độ giòn, đồng nghĩa với việc hàng chục kilogram nguyên liệu phải bỏ đi. Sau nhiều tháng thử nghiệm, quy trình sản xuất mới dần hoàn thiện.

Hiện mỗi ngày, Hợp tác xã Nông sản Nhà Vũ thu mua hơn 2 tấn rau củ của người dân địa phương để chế biến. Dù phải cần từ 25 - 28kg nguyên liệu tươi mới tạo ra 1kg thành phẩm, giá trị sau chế biến cao hơn nhiều lần. Đồng thời, quy trình này giúp kéo dài thời gian bảo quản và giảm áp lực tiêu thụ mỗi khi vào vụ.

Không chỉ đầu tư máy móc, Giáp còn tận dụng kinh nghiệm làm truyền thông để xây dựng thương hiệu cho nông sản quê. Anh tự quay, dựng video, kể những câu chuyện mộc mạc về người nông dân và hành trình chế biến rau củ. Lượng khách hàng, từ đó bắt đầu ổn định, nhiều sản phẩm thường xuyên “cháy hàng”.

Trước nhu cầu thị trường tăng cao, anh đang mở rộng nhà xưởng, đầu tư thêm máy sấy để nâng công suất. Với Giáp, điều quan trọng nhất không phải bán được bao nhiêu sản phẩm mà là giúp nông sản quê hương có đầu ra bền vững, để những mùa bội thu không còn gắn với nỗi lo mất giá.

Khác với chuyện của Giáp, hành trình bắt đầu sau lần về quê của chị Trần Thị Hồng Thắm - Giám đốc Công ty TNHH ABACA Việt Nam, là từ một thứ tưởng chỉ để bỏ đi - nước ót sau mỗi vụ muối. Sau nhiều năm làm việc xa quê, quyết định trở về của chị, xuất phát từ một trăn trở: làm sao để người dân quê mình bớt nhọc nhằn, có thêm thu nhập và gắn bó với nghề muối truyền thống.

Suốt 5 năm, vợ chồng chị miệt mài nghiên cứu công nghệ phân tách đa tầng khoáng biển từ nước ót - thứ chị gọi là “mật muối”, phần tinh túy còn lại sau quá trình kết tinh hạt muối.

Từ nguồn nguyên liệu vốn bị bỏ đi, Công ty ABACA đã phát triển dòng muối giảm mặn đa khoáng NanoSalt cùng hàng chục sản phẩm muối thực phẩm, dược liệu và chăm sóc sức khỏe. Công nghệ này không chỉ tạo ra những sản phẩm có giá trị gia tăng cao mà còn mở ra hướng đi mới cho nghề muối truyền thống.

Không chỉ tạo ra những sản phẩm có giá trị cao hơn, doanh nghiệp của chị còn thu mua hàng nghìn lít nước ót mỗi năm từ các hộ làm muối. Thứ từng bị bỏ đi nay mang lại thêm khoảng 6-7 triệu đồng thu nhập mỗi năm cho mỗi hộ diêm dân mà không phải tăng thêm nhiều công sức.

Vậy đó. Từ những khay rau củ sấy đến những giọt “mật muối”, điểm chung của họ - những người trẻ, là không chấp nhận bán đi những gì quê hương sẵn có, mà tìm cách gia tăng giá trị để người nông dân có thể sống được trên chính mảnh đất mình gắn bó.

Giấc mơ không chỉ có màu xanh

Nhưng phía sau những câu chuyện thành công ấy, con đường về quê khởi nghiệp không chỉ có màu xanh.

Trên cánh đồng sen, anh Phạm Kim Tiến - Giám đốc HTX Nông nghiệp Sen Quê Bác (xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An) vẫn nhớ như in những ngày đầu trở về quê năm 2013.

Khi ấy, nhiều người cho rằng quyết định từ bỏ công việc ổn định ở thành phố để gắn bó với những vùng ruộng trũng bỏ hoang là quá mạo hiểm. Anh không phản bác. Thay vào đó, nhiều năm liền lặn lội khắp nơi sưu tầm giống sen, nghiên cứu đặc tính sinh học, thử nghiệm canh tác rồi thành lập Hợp tác xã Nông nghiệp Sen Quê Bác. Từ đó, anh liên kết với người dân phát triển gần 100ha sen và đầu tư chế biến sâu.

Từ một loài cây vốn chủ yếu bán tươi, Hợp tác xã Nông nghiệp Sen Quê Bác không chỉ góp phần làm “sống lại” những đầm sen thơm ngát trên những con đường dẫn vào quê Bác, mà còn phát triển hàng chục sản phẩm OCOP như trà tâm sen, trà củ sen, sen sấy bơ, bột lá sen... Nhiều sản phẩm đạt 3-4 sao OCOP, được tiêu thụ trên khắp cả nước và xuất khẩu sang Hàn Quốc, Pháp…

Nhìn vào thành quả hôm nay, nhiều người nghĩ con đường trở về của anh Tiến khá thuận lợi. Nhưng theo anh, đó chỉ là phần nổi của tảng băng.

“Có một thời, phong trào bỏ phố về quê rất sôi động. Thế nhưng khoảng 2 năm trở lại đây, số người lựa chọn con đường này đã ít hơn. Không phải người trẻ hết yêu quê, mà bởi làm nông nghiệp thực sự rất nhiều rủi ro”, anh Tiến chia sẻ. Theo anh, thiếu vốn, đầu ra bấp bênh, thiên tai khắc nghiệt và áp lực thị trường vẫn là những “cánh cửa hẹp” khiến nhiều giấc mơ khởi nghiệp phải dừng lại giữa chừng.

Theo anh, khởi nghiệp bằng nông nghiệp chưa bao giờ là con đường bằng phẳng, nhất là ở Nghệ An - nơi thường xuyên chịu tác động của thiên tai. Muốn trở về quê lập nghiệp, người trẻ không chỉ cần đam mê mà còn phải có năng lực quản trị, nguồn lực tài chính và một chiến lược đủ dài hơi. “Nếu chỉ mang theo nhiệt huyết thì rất khó đi đường dài”, anh chia sẻ.

Hơn 10 năm gắn bó với đồng ruộng, anh cho rằng thiên tai vẫn là rủi ro lớn nhất. Chỉ vài cơn bão cũng có thể cuốn trôi toàn bộ tài sản và công sức tích góp nhiều năm.

Bên cạnh đó là bài toán vốn và thị trường. Dù hiện nay có nhiều chính sách hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp, nhưng để đầu tư bài bản theo mô hình hợp tác xã hay doanh nghiệp vẫn cần nguồn vốn lớn. Trong khi chi phí đầu vào ngày càng tăng, đầu ra nông sản nhiều thời điểm vẫn bấp bênh, khiến không ít người trẻ chùn bước.

Những gì anh Tiến đúc kết sau hơn một thập kỷ gắn bó với nông nghiệp cũng chính là thực tế mà nhiều người trở về quê lập nghiệp đã và đang trải qua. Ông Đặng Trọng Tấn, Giám đốc Khu du lịch sinh thái Hòn Mát (xã Nghĩa Lộc, tỉnh Nghệ An), là một trong số đó. Sau nhiều lần chống chọi với thiên tai, ông đành gác lại mô hình mình từng đặt nhiều kỳ vọng để tìm một hướng đi phù hợp hơn.

Tận dụng lợi thế của khu du lịch, ông Tấn từng ấp ủ xây dựng mô hình trang trại giáo dục, nơi học sinh có thể trải nghiệm nông nghiệp hiện đại ngay giữa đồng quê. Ông đầu tư hệ thống nhà màng công nghệ cao để trồng rau, củ, quả phục vụ tham quan và học tập. Thế nhưng, những đợt bão liên tiếp trong năm 2025 đã phá hỏng gần như toàn bộ giấc mơ của ông.

“Dù đã tính đủ mọi phương án, sức gió vẫn vượt ngoài tưởng tượng. Hệ thống nhà màng không thể trụ nổi. Bão này đi qua, vừa sửa chữa lại thì cơn bão khác lại tới không thể gắng gượng mãi được”, ông Tấn nói.

Rõ ràng, quá nhiều thực tế cũ như mới, chứng minh cho việc trở về và khởi nghiệp. Tình yêu. Đam mê. Kỹ năng... Xem ra vẫn chưa đủ. Những người như anh Tiến, hiểu rằng, họ có được thành quả, nó không đến từ một quyết định “bỏ phố về quê”, mà là kết quả của nhiều năm kiên trì thử nghiệm, chấp nhận thất bại và liên tục điều chỉnh hướng đi. Trong đó, việc chuẩn bị nhiều phương án để thích ứng với rủi ro, phải được đặt ra. Cũng không nên đặt toàn bộ kỳ vọng vào một sản phẩm hay một mô hình, mà phải biết “lấy ngắn nuôi dài”, đa dạng nguồn thu và xây dựng chuỗi giá trị để có thể đứng vững trước những biến động của thị trường hay thiên tai.