Nguyễn Phan Quế Mai - Người đàn bà kể chuyện chiến tranh bằng lòng trắc ẩn

Giữa những chuyến đi nối dài qua New York, Chicago, San Diego, Los Angeles, Paris, Berlin hay Copenhagen... Nguyễn Phan Quế Mai vẫn mang theo quê hương trong từng câu chữ, từng tà áo dài thướt tha trên sân khấu. Chị viết bằng tiếng Anh nhưng giữ trọn từng dấu tiếng Việt - vì đó là hồn cốt, là danh dự của ngôn ngữ mình. Người phụ nữ nhỏ bé ấy đã đi một hành trình dài và bền bỉ, để trở thành một trong những tiếng nói của văn chương Việt trên bản đồ thế giới. Mỗi cuốn sách của chị là một nhịp cầu nối ký ức lịch sử với thế hệ hôm nay, là lời nhắc rằng những vết thương chiến tranh chỉ có thể được chữa lành bằng sự thấu hiểu và lòng trắc ẩn. 

Học, đọc và mở cánh cửa ước mơ về con chữ

Sinh ra ở Ninh Bình, lên 6 tuổi, Quế Mai theo gia đình vào Bạc Liêu. Sau này, để có điều kiện học tập, chị lên Sài Gòn học bồi dưỡng rồi thi đậu Đại học Ngoại thương. Chỉ một năm sau, chị nhận học bổng du học Úc. Qua Úc, chị vừa học vừa làm, rồi được công ty cử về Hà Nội mở văn phòng. Ở đây, chị gặp người đàn ông sẽ đồng hành cùng mình suốt đời - một chuyên gia của Chính phủ Đức. 

Nhưng rồi chồng chị nhận nhiệm kỳ công tác ở Bangladesh, và chị theo anh sang đó. Ở một đất nước xa lạ, chị bỗng chốc hụt hẫng. Chị tìm được công việc trong thư viện của một trường quốc tế Mỹ ở Dhaka. Bao quanh bởi sách, chị bắt đầu nhận ra niềm mơ ước thuở nhỏ - trở thành nhà văn - vẫn cháy âm ỉ trong lòng. Những năm tháng ấy, chị đọc ngấu nghiến, để sau này khi quay về Việt Nam, hành trang viết của chị đã đầy ắp... 

Xem thêm: ACu homestay - Đốm sáng đơn độc mang tên Đinh Thị Thìn

Ngày ấy Quế Mai làm cho một tổ chức phi chính phủ Hà Lan. Nhà thì ở Tây Hồ, văn phòng tận Đội Cấn. Những buổi sáng chạy xe máy đi làm, chị cảm nhận được nhịp sống Việt Nam rộn rã, tươi đẹp. Chính trên những cung đường đó, những vần thơ đầu tiên của chị ra đời.

Năm 2006, Quế Mai bắt đầu viết thơ, rồi dịch thuật… Chị post thơ lên blog 360, và bất ngờ thay, độc giả đón nhận nồng nhiệt. Lời động viên của họ đã tiếp thêm cho chị can đảm xuất bản tập thơ đầu tay Trái Cấm (2008). Từ đó, sân thơ Văn Miếu, Giải thưởng thơ Hội Nhà Văn Hà Nội, Giải thưởng Thơ 1.000 năm Thăng Long... đều gọi tên chị.

Khi viết trở thành “nghề của nàng”!

Nhưng Quế Mai không phải người dễ hài lòng. Chị luôn muốn đổi mới. Nếu Trái Cấm còn neo giữ thể thơ truyền thống, thì Cởi Gió - tập thơ thứ hai - là bước chuyển mình táo bạo sang thơ tự do. Rồi đến Tổ Quốc Gọi Tên Mình, một bài thơ mà bạn chắc chắn đã nghe hoặc đã hát bởi nó đã được phổ nhạc thành nhạc phẩm nổi tiếng, rung động lòng người. Chị nói: “Tôi viết rất nhiều về thân phận con người. Những người gánh hàng rong, những bác xe ôm, những mảnh đời nhỏ bé...”.

Ngày chị quyết định nghỉ việc ở công ty để dành trọn thời gian cho việc viết, đó không phải là một lựa chọn dễ dàng. Chị vui vẻ kể: “Thật sự, nếu chồng tôi vẫn làm việc tại Việt Nam, có lẽ tôi sẽ không bao giờ có được cơ hội ấy. Ở Việt Nam, tôi có quá nhiều công việc để làm: viết báo, viết văn, làm việc cho các tổ chức phi chính phủ…”.

Thời gian đó, chị từng sáng lập nhóm tình nguyện “Chắp cánh ước mơ”, giúp đỡ trẻ em ung thư ở Hà Nội… Công việc cuốn chị đi không ngừng.

Xem thêm: Nguyễn Phan Quế Mai - Người đàn bà kể chuyện chiến tranh bằng lòng trắc ẩn

Từ bài luận đến tác phẩm được vinh danh thế giới

The Mountains Sing (Sơn ca) và Dust Child (Đời gió bụi) khởi đầu là những bài luận văn trong chương trình thạc sĩ sáng tác. Nhưng chị viết không chỉ để đủ điểm - mỗi hạn nộp bài, chị nộp gấp đôi, gấp ba yêu cầu. “Viết bằng tiếng Anh cùng các bạn bè học viên, nghiên cứu sinh nước ngoài, người ta cố một, mình phải cố mười”, chị nói.

Bảy năm kiên trì, Sơn Ca ra đời. Rồi tới Đời gió bụi. Cả hai đều xoáy sâu vào những tổn thương lịch sử, vào sức mạnh nội tâm của người phụ nữ Việt Nam. 

Từ những trang bản thảo được chăm chút một cách kiên nhẫn qua nhiều năm tháng, tác phẩm The Mountains Sing - Sơn ca đã đi khắp thế giới, được dịch ra hơn 20 thứ tiếng: Đức, Ý, Hà Lan, Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha, Phần Lan, Croatia, Brazil, Romania, Hàn Quốc... Dust Child - Đời gió bụi cũng đã đến tay độc giả ở hơn 10 quốc gia.

Hỏi chị vì sao chọn viết bằng tiếng Anh, và còn viết chậm như thế? Quế Mai mỉm cười hồn hậu: “Vì đó là những bài tập thực hành của ngành học tôi nghiên cứu. Vừa viết, vừa học mà. Hơn nữa tôi học nên tôi chậm từng chút một và miệt mài mỗi ngày, tôi muốn kể câu chuyện của mình, bằng chất liệu văn hóa dân gian - ca dao, tục ngữ”. 

Nhưng càng viết, chị càng đam mê và cũng từ đó, chị lóe lên hy vọng vừa mở rộng con đường đưa văn học Việt đến thế giới, vừa giữ trọn quyền chủ động trong sáng tạo.

Quế Mai nói: “Khi đó, tôi chọn viết toàn thời gian vì biết rằng, nếu mình không kể, những câu chuyện đó sẽ bị lãng quên. Và tôi không cho phép điều đó xảy ra”.

Sách ra đời, cũng là sau khi chị nhận bằng Thạc sĩ, rồi Tiến sĩ văn chương. Để cuốn sách được phát hành, chị cẩn trọng tìm nhà xuất bản. May sao cơ duyên tới, một đại diện văn học ở New York giúp chị ký hợp đồng xuất bản với Algonquin Books (Mỹ). Bản hợp đồng dài gần 30 trang, đòi hỏi sự cẩn trọng như một thương vụ quốc tế, mà ở đó, Nhà xuất bản Algonquin Books có trụ sở ở New York mua bản quyền phát hành sách trên toàn thế giới, đảm nhận các hoạt động quảng bá, phân phối, bán bản quyền dịch cho các nước.

Xem thêm: Từ tập đoàn toàn cầu đến CEO vườn sầu riêng Việt: 'Tôi chọn đất, trước khi chọn trái'

Và rồi không ai ngờ! 

Năm 2021, Sơn ca mang về cho Nguyễn Phan Quế Mai giải Nhì - Giải thưởng Hòa Bình Dayton - giải thưởng văn học duy nhất của Mỹ tôn vinh những tác phẩm góp phần vào hòa bình. 

Năm 2025, cả 2 tác phẩm Sơn ca và Đời gió bụi của chị cùng lúc được vinh danh tại Pháp. Ngày 27/6 tiểu thuyết Đời gió bụi của Nguyễn Phan Quế Mai được trao giải Văn học nước ngoài xuất sắc (Prix de littérature étrangère) tại hội chợ sách Créteil en poche ở Paris. 

Ngày 28/6, Sơn ca - bản tiếng Pháp: Les Montagnes Chantent, giành giải thưởng Prix du Meilleur Roman Points (Tiểu thuyết hay nhất của Points - do tạp chí Version Femina trao tặng). Những giải thưởng danh giá làm rạng danh văn học Việt Nam, cũng là niềm ước ao của những người cầm bút khắp nơi trên thế giới ở thế kỷ 21 này.

Nếu như chuyến đi nhận giải tháng 4 - 5/2025 trở thành hành trình giao lưu khắp nước Mỹ, Quế Mai và tác phẩm của chị nhận được sự đón tiếp nồng hậu của độc giả. Thì hành trình tháng 6 - 7/2025 ở các quốc gia Châu Âu cũng không kém rỡ ràng. Nhìn những quyển sách của chính mình, vẫn đang thơm mùi mực mới, được bày trên kệ sách ở Pháp, Đan Mạch, Hà Lan… người phụ nữ nhỏ bé ấy có lúc vui đến nhảy cẫng lên vì hạnh phúc. “Lúc đó, tôi ao ước có nhiều hơn những quyển sách của các tác giả Việt Nam được bày trên kệ”, chị nhớ lại.

Bền bỉ với nghề

Nguyễn Phan Quế Mai trầm giọng kể: “Chiến tranh lùi xa rồi, nhưng vết thương thì vẫn còn đó. Thế hệ trẻ bây giờ, nhiều khi nghe kể chuyện chiến tranh mà thấy xa lạ, không hiểu nổi vì sao người ta cứ mãi ca ngợi những hy sinh ấy. Tôi viết những câu chuyện này để quá khứ gần gũi hơn, để con người thương nhau hơn, trân trọng hơn giá trị của hòa bình”.

Không phải dễ dàng để phơi bày những nỗi đau ấy ra trang giấy. Quế Mai đã dằn vặt với từng câu, từng chữ, như đang gỡ từng nút thắt trong một tấm lưới ký ức rối bời. Với chị, viết là cách hàn gắn, là nói thật để những cuộc đối thoại về hòa giải dân tộc, về chia cắt Bắc - Nam, về nạn nhân chiến tranh… không còn là điều người ta e ngại né tránh.

Đặt chân đến bất cứ nơi nào, Nguyễn Phan Quế Mai cũng mang quê hương trong từng lời kể, luôn chọn tà áo dài để trình diễn văn chương. Sau hàng tràng pháo tay nồng nhiệt ở các khán phòng rực rỡ ánh đèn cùng những hàng dài độc giả chờ ký tặng, chị trở về là người phụ nữ nhỏ bé, mỗi ngày tranh thủ chạy bộ bên bờ sông, rồi pha một ấm trà cho mình, cho chồng và các con, sau đó là đọc và lại viết. Mỗi năm, Quế Mai đọc đến hàng trăm cuốn sách, kiên nhẫn và bền bỉ như người vun đất cho một gốc cây. “Nếu không viết, không đọc, cơ thể tôi sẽ ủ rũ như hoa không nước”, chị bảo..

Bên cạnh chị là người chồng luôn sẵn sàng thu xếp công việc theo từng chuyến lưu diễn văn thơ của vợ. Với các con, Quế Mai luôn gìn giữ tiếng Việt như một phần máu thịt. Dù trong nhà vang lên cả tiếng Đức và tiếng Anh nhưng “Tiếng Việt là gốc rễ của các con tôi”, chị nói. 

Hiện chị đang chuẩn bị để Đời gió bụi bản tiếng Việt ra mắt bạn đọc Việt Nam trong năm 2025 này. Cũng như bản tiếng Anh, quyển sách lại được chị chăm chút từng câu, từng chữ…

Nguyễn Phan Quế Mai đã đi một hành trình dài - từ cô bé theo cha mẹ rời Ninh Bình vào Bạc Liêu; lên TP.HCM với giấc mơ thoát nghèo, đến nhà văn Việt có tiếng nói toàn cầu. Nhưng ở bất kỳ chặng đường nào, chị vẫn giữ cho mình sự khiêm tốn, bền bỉ, và một niềm tin không lay chuyển: mỗi câu chuyện đều đáng được kể, nếu ta kể bằng tất cả sự trân trọng và tình yêu.

* * *

Tôi hỏi chị, có bao giờ chị nghĩ sẽ đi khắp thế giới để giới thiệu sách của mình không? Chị cười: “Tôi chưa từng dám mơ, nhưng lần đầu tiên khi được mời đi giao lưu, tôi tự nhắc mình phải đem văn hóa Việt Nam theo cùng." Đó là lý do chị thường đọc thơ bằng tiếng Việt, ngân nga các câu dân ca, và... hát cải lương... trong các sự kiện ra mắt tiểu thuyết của mình.

Những chuyến đi, những bản hợp đồng quốc tế, những giải thưởng danh giá - tất cả đều là thành quả của một người phụ nữ nhỏ bé nhưng bền bỉ làm việc, nỗ lực vượt khó khăn, nỗ lực học hỏi để có thể sáng tác bằng hai thứ tiếng. Đúng như lời đúc kết của chị về đời mình: “Viết và đọc là hai điều khiến tôi sống trọn vẹn nhất”.