Ngựa của Picasso: hoang dã, quyền năng và tự do
Là một trong các họa sĩ vẽ ngựa đa dạng và gây tiếng vang nhất, Pablo Picasso đã có một phát biểu nổi tiếng về việc vẽ ngựa, cũng là nói chung về nghệ thuật: “Nếu tôi vẽ một con ngựa hoang, bạn có thể không thấy con ngựa... nhưng chắc chắn bạn sẽ thấy sự hoang dã!”. Câu ấy cũng tương tự như tuyên ngôn nghệ thuật bất hủ của ông: “Tôi vẽ sự vật như tôi nghĩ về nó, không phải như tôi nhìn thấy nó”(*).
Họa sĩ vĩ đại của chủ nghĩa Lập thể (và cả Siêu thực) cho thấy ông tập trung vào việc nắm bắt bản chất của sự vật và cảm xúc sáng tạo hơn là sao chép hay mô phỏng sự vật. Trong ý nghĩa đó, con ngựa trong tranh ông không chỉ được mô tả thật giống mà hóa thân, trở thành biểu tượng, khát vọng của tự do (sự hoang dã). Và hơn thế, chúng mang ý nghĩa đấu tranh quyết liệt như trong tác phẩm Guernica.
Có thể nói, hình ảnh ngựa là một chủ đề xuyên suốt sự nghiệp của Picasso, xuất hiện trong hàng nghìn tác phẩm từ tranh sơn dầu, đồ họa (poster, tranh in các kiểu), ký họa đến điêu khắc và gốm sứ.
Biểu tượng ngựa trong kiệt tác Guernica
Ra đời năm 1937, Guernica là một trong những tác phẩm hoành tráng nhất của Picasso, được xem là biểu tượng mạnh mẽ của tinh thần phản chiến và khát vọng hòa bình trong thế kỷ 20.
Ngày 26/4/1937, 28 máy bay ném bom của phát xít Đức và Ý, ủng hộ chính quyền quân phiệt của tướng Franco đã cày nát thị trấn Guernica (vùng Basque, Tây Ban Nha), thảm sát hàng ngàn người dân lành vô tội. Vụ ném bom đã tác động mãnh liệt đến nhà khai sáng trào lưu Lập thể, và chỉ sau nửa tháng diễn ra tấn thảm kịch, Picasso đã bắt đầu thực hiện bức tranh tường khổ lớn theo đề nghị của Chính phủ Cộng hòa Tây Ban Nha còn non trẻ, để kịp gửi tranh dự Hội chợ Expo Paris 1937.
Xem thêm: Những miền trái chín
Sau khi được trưng bày tại Expo Paris, Guernica được đem đi triển lãm lưu động ở nhiều quốc gia. Guernica nhanh chóng trở thành một tác phẩm hội họa được biết đến nhiều nhất và khiến cuộc nội chiến Tây Ban Nha được dư luận quốc tế đặc biệt quan tâm. Kiệt tác này gióng lên một tiếng chuông cảnh tỉnh nhân loại về thảm họa của chiến tranh, đồng thời là một thông điệp hòa bình vĩnh cửu mà chưa một tác phẩm nào trong lịch sử mỹ thuật thế giới sánh kịp.
Guernica được vẽ bằng sơn dầu, cao 3,5m, dài 7,8m; tác giả chỉ sử dụng các sắc thái đen, trắng và xám nhằm nhấn mạnh tính kịch liệt, tạo cảm giác như thể đó là một bản tin thời sự qua ảnh đen trắng, buộc người xem tập trung vào hình khối và cảm xúc thay vì bị phân tâm bởi màu sắc.
Kết hợp trường phái Lập thể và Chủ nghĩa Siêu thực trong tạo hình, ở góc trái của tranh là con bò mộng hung dữ đại diện cho sự tàn bạo. Ngay bên dưới là người mẹ ôm đứa con đã chết và gần đó là con ngựa đang gào thét thể hiện nỗi đau, sự mất mát của con người trong thảm họa. Người lính chống phát xít hy sinh, bàn tay vẫn nắm chặt một thanh kiếm gãy và một bông hoa nhỏ, tượng trưng cho niềm hy vọng chưa bị dập tắt. Bên phải là những người dân kiên cường, phản kháng chiến tranh, kêu gọi hòa bình của Guernica đau thương…
Sau nhiều năm được gửi tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA) ở New York, bức tranh được trả lại Tây Ban Nha vào năm 1981 theo di nguyện của Picasso và hiện được trưng bày vĩnh viễn tại Bảo tàng Quốc gia Reina Sofía ở Madrid.
Vẽ ngựa từ tuổi thiếu nhi
Picasso đã bị hình ảnh ngựa mê hoặc từ rất sớm: bức tranh vẽ ngựa đầu tiên của ông là Kỵ sĩ cầm giáo (El Picador Amarillo) được vẽ năm lên tám (1890) bằng sơn dầu trên ván, lấy cảm hứng từ những trận đấu bò ở Málaga quê hương ông. Và suốt thời niên thiếu, Picasso vẽ ngựa dưới sự hướng dẫn của cha, một kiến trúc sư yêu hội họa.
Năm 1900, Picasso rời Tây Ban Nha đến Paris để tham gia Triển lãm Thế giới. Dù lúc đó còn xa lạ với nghệ thuật Pháp nhưng chàng trai 20 tuổi đã tự tin khi nghĩ mình có thể cạnh tranh với những bậc thầy lớn của hội họa Pháp.
Một mốc quan trọng trong hành trình nghệ thuật của Picasso là vào năm 1906, ở tuổi 26, phát triển năng khiếu và sở thích vẽ ngựa thuở nhỏ kết hợp các hình thức hội họa hiện đại lúc bấy giờ, Picasso sáng tác bức Cậu bé dắt ngựa, tác phẩm tiêu biểu cho Thời kỳ Hồng của ông, thể hiện một cậu bé đẹp trai khỏa thân đang dắt một con bạch mã (tranh hiện lưu giữ tại Bảo tàng MoMa). Bức tranh cho thấy tác giả đã vượt khỏi chủ nghĩa hiện thực thuần túy để đến với một cách diễn giải hiện đại, biểu cảm hơn.
Sau thời kỳ Hồng với Cậu bé dắt ngựa, Picasso chuyển sang ngôn ngữ Lập thể. Hình tượng ngựa vẫn gắn bó với ông cho đến cuối đời, qua đó ông khám phá nhiều chủ đề khác nhau như cuộc chiến sinh tồn (kỵ sĩ đấu bò tót), các huyền thoại Hy - La, các nghi lễ truyền thống Tây Ban Nha… Các khối hình học của ngôn ngữ Lập thể cho phép Picasso thể nghiệm những cách tân hình thức.
Điêu khắc và gốm sứ
Chủ đề về ngựa còn được Picasso khám phá trong lĩnh vực điêu khắc, từ các tác phẩm cỡ nhỏ cho tới tượng đài quy mô lớn; từ những món quà ngộ nghĩnh đến những công trình hùng vĩ đậm nét trừu tượng.
Tiêu biểu là chú Ngựa nhỏ (1960), được ông làm tặng cháu trai, bằng cách hàn dính sáu chân bàn kim loại tạo thành thân và cổ ngựa, gắn bánh xe thay cho móng guốc để cháu có thể cưỡi.
Một tác phẩm điêu khắc bằng đồng, có tên giản dị Ngựa được Picasso tạo tác năm 1942, khi Thế chiến II đang diễn ra ác liệt, con tuấn mã bị phân mảnh, nửa trừu tượng, nửa siêu thực, phản ánh sự quan tâm của tác giả đối với sự phân tích, giải mã sức mạnh (ở đây là quyền lực) và lòng nhân ái của con người.
Đáng chú ý nhất trong mảng tác phẩm điêu khắc của Picasso là một tượng đài cao 15,2m, nặng 147 tấn được đặt tại Quảng trường Daley của thành phố Chicago vào ngày 15/8/1967. Với ngôn ngữ tạo hình lập thể, tác phẩm Picasso Chicago này gây bối rối cho công chúng, bởi nó có những đặc điểm của ngựa, nhưng cũng có những điểm trông giống đầu một con chó (chính tác giả từng cho biết bức tượng thể hiện đầu chú chó giống Afghan Hound Kabul của ông), mặt khác nó cũng gần gũi hình ảnh một phụ nữ!
Được Trung tâm Richard J. Daley đặt hàng vào năm 1963, Picasso hoàn thành mô hình tác phẩm vào năm 1966. Chi phí xây dựng năm 1967 là hơn 350 ngàn USD (tương đương khoảng 3,5 triệu USD theo thời giá hiện nay), Picasso được đề nghị thanh toán 100.000USD nhưng ông từ chối vì muốn công trình là một tặng phẩm dành cho Chicago.
Thật khó biết chính xác Picasso đã thực hiện bao nhiêu tác phẩm gốm sứ với các họa tiết ngựa, song nổi bật nhất là chiếc bình Kỵ sĩ và Ngựa (1952) và loạt chén đĩa Ngựa nhỏ Số 61, có trong sưu tập của nhiều nhà buôn tác phẩm nghệ thuật và các nhà đấu giá. Những tác phẩm gốm sứ này được xưởng gốm Madoura (Vallauris, Pháp) sản xuất dưới sự chỉ đạo của Picasso.
Các tác phẩm gốm sứ vẽ ngựa của Picasso dù kích thước nhỏ (đường kính thường khoảng 38 - 42cm) và sản xuất với số lượng lớn - khoảng 500 bản cho một mẫu - nhưng giá của chúng ngày nay có thể lên đến 7.000 - 10.000 USD/chiếc.
