Nghe 'ông gạo ST25' kể chuyện làm lúa… cải tiến

Đưa cây lúa trở lại những cánh đồng bị bỏ quên

“Chúng tôi làm lúa cải tiến” - câu mở đầu của kỹ sư Hồ Quang Cua mang theo cả một giai đoạn đầy chao đảo của đồng ruộng Sóc Trăng đầu những năm 2000. Khi cố Thủ tướng Phan Văn Khải cho phép chuyển đổi những diện tích lúa kém hiệu quả sang cây trồng khác, người dân quê ông đồng loạt chuyển sang nuôi tôm. Thời điểm đó, mỗi ký tôm có giá trị bằng 60 - 70 ký lúa; lợi nhuận quá lớn khiến cây lúa gần như biến mất khỏi làng Hòa Tú (huyện Mỹ Xuyên tỉnh Sóc Trăng cũ).

Nhưng điều khiến ông Cua day dứt hơn cả không chỉ là chuyện ruộng không còn lúa. Sự trống trải của mùa màng kéo theo những khoảng trống trong đời sống cộng đồng. “2001 - 2005, đường quê không còn lúa nữa… nếp yên vui của nông thôn lúc ấy mất đi”, ông kể. 

Khi nông dân không còn bận rộn với chuyện đồng áng, những buổi nông nhàn lại trở thành mảnh đất cho tệ nạn nảy sinh: tai nạn giao thông, rượu bia, thứ “văn hóa say xỉn” trở thành thói quen bất đắc dĩ.

Và nỗi buồn lớn nhất là hình ảnh người nông dân phải đi mua gạo ăn - điều mà theo ông Cua là “còn gì để nói nữa”. Những biến đổi ấy, những đứt gãy thầm lặng trong đời sống nông thôn, chính là điều khiến ông Cua quyết phải đi tìm con đường đưa cây lúa trở lại, vì kinh tế, và vì sự bình yên của một vùng văn hóa.

Từ năm 2001, khi ông Cua đang là Phó Giám đốc Sở Khoa học - Công nghệ Sóc Trăng, ông đã bắt đầu đi điều tra khả năng sản xuất lúa hữu cơ trên vùng lúa - tôm, và cái nhìn hoài nghi của nông dân vẫn còn hằn rất rõ trong ký ức: “Họ nói tôi chán mấy ông nông nghiệp rồi”. Nhưng năm tháng đã xoay chuyển. Khi môi trường nuôi tôm mất cân bằng, năng suất giảm mạnh, Mỹ Xuyên đã phải quay lại tìm lời giải từ… cây lúa.

Năm 2006, lãnh đạo địa phương đặt vấn đề nhờ Sở Nông nghiệp hỗ trợ phục hồi 15.000ha đất lúa. May mắn là đúng lúc dự án hỗ trợ chất lượng giống cây trồng - vật nuôi của Canada đang được triển khai, giúp nhóm nghiên cứu của ông có điều kiện tái lập sản xuất. Chỉ trong ba năm, 800ha rồi 2.600ha và cuối cùng toàn vùng đã khôi phục cảnh “yên vui đằm thắm” của nông thôn. Ông nhớ lại: “Lúc đó chúng tôi xài giống lúa thơm trước để nhanh chóng phủ trên đồng ruộng. Nông thôn mà không có lúa thì không thể an vui”.

Xem thêm: Cây lúa đồng bằng - nhìn từ ký ức, khoa học và thị trường

Từ nền phục hồi ban đầu, hành trình cải tiến giống bắt đầu. Ông và cộng sự hướng tới những giống lúa mới: ngắn ngày hơn, chất lượng cao hơn, dáng hạt “ốm ốm, dài dài như hoa hậu”. Những bước tiến này đặt nền cho hệ sinh thái lúa - tôm nổi tiếng của Sóc Trăng ngày nay. Đến nay đây vẫn là mô hình nổi bật nhất trong việc giữ được cân bằng sinh thái và đem lại giá trị kép về môi trường lẫn kinh tế.

Nhưng sự ổn định ấy không kéo dài lâu. Sau khi tôm thẻ chân trắng xuất hiện với tốc độ sinh trưởng nhanh, khả năng thâm canh cao, chỉ yêu cầu đầu tư cơ sở vật chất ở mức trung bình, lợi nhuận từ bốn vụ tôm mỗi năm trở nên quá hấp dẫn. Môi trường lại xấu đi, kéo theo thách thức mới cho cây lúa. “Muốn làm lại cây lúa trên diện tích lớn càng trở nên khó khăn ở Mỹ Xuyên”, ông Cua thừa nhận. Những biến đổi bất ngờ của đời sống nông nghiệp luôn khiến ông - dù là nhà khoa học - cũng phải linh hoạt tìm đường.

Bước chân dài của nhà khoa học tự nhận mình “thực dụng”

Từ năm 2009 đến 2015, ông Cua cùng nhóm nghiên cứu đi sâu vào vùng lúa - tôm Cà Mau. Đường sá khó khăn, còn cơ cấu canh tác thì rời rạc: “Người trồng, người bỏ, giống thì mỗi nơi một kiểu”. 

Đến năm 2020, khi ST25 được vinh danh “Gạo ngon nhất thế giới”, nhóm của ông trở lại vùng này để tiếp tục phát triển giống. Từ dấu mốc ấy, cả khu vực như khoác lên một diện mạo mới. Giờ đây, khi đi dọc trục Xuyên Á từ Kiên Giang đến ranh Cà Mau, ông không khỏi phấn khởi: đồng ruộng liền lạc trở lại. Khoảng 120.000ha trong tổng số hơn 200.000ha diện tích đất trồng của địa phương đã được phủ bởi ST24 và ST25.

Đằng sau cảnh quan tươi mới ấy là sự cộng hưởng của khuyến nông, cơ giới hóa, hệ thống cống điều tiết, máy gặt đập liên hợp… “Nông dân khi canh tác lúa thì dọn dẹp nơi chuột trốn, chỗ chim đậu. Ta đã thấy hình hài mới của bán đảo Cà Mau thay da đổi thịt”, ông nói.

Điều quan trọng hơn: sự kết hợp lúa - tôm giúp giảm rủi ro cả hai phía. Ông Hồ Quang Cua cho biết thu nhập từ tôm và từ ST25 hiện tương đương nhau, nhưng về độ ổn định thì ST25 có phần nhỉnh hơn. Với ông Cua, đây là minh chứng cho triết lý làm khoa học: “Phải thực dụng chút. Hoài cổ quá thì khó. Làm khoa học phải có hiệu quả kinh tế”.

Tư duy ấy không chỉ nằm trong cách ông nhìn lại những thành tựu, mà còn thể hiện rất rõ ở hướng đi tương lai.

Xem thêm: Những người con đồng bằng và chuyện về nền văn minh sông nước đang chuyển mình

Những hạt lúa của ngày mai

Ông Hồ Quang Cua cho biết sắp tới, nhóm nghiên cứu của ông sẽ bắt đầu phóng thích giống lúa thơm mới - loại có dược tính và đã được đo chỉ số GI (đường huyết) ở mức từ 53,5, rất phù hợp với người tiểu đường. Giống này có ưu thế dinh dưỡng cao hơn ST25, dù theo ông “chắc chắn là không ngon bằng”. Song mục tiêu của cải tiến không chỉ nằm ở khẩu vị, mà còn ở việc mở ra phân khúc gạo chức năng, nơi giá trị bền vững có thể lớn hơn nhiều.

Về biến đổi khí hậu, ông và cộng sự tiếp tục lọc và phân tích nhiều vụ lúa. Đến vụ đông xuân năm nay, họ đã thống nhất được một giống mới có thời gian sinh trưởng sớm hơn ST25 từ 5 - 7 ngày để tránh lũ sớm, “dù chất lượng so với ST25 thì còn cần kiểm chứng thêm”, ông nói. Đây là hướng mà ông Cua khẳng định sẽ theo đuổi trong thời gian tới: những giống lúa vừa đảm bảo chất lượng, vừa thích ứng tốt hơn với thời tiết cực đoan.

“Tôi xác định chỉ có nhìn về phía trước và tiến lên, chứ không hoài cổ nữa”. Câu nói giản dị ấy là kết tinh của hơn nửa đời làm lúa: từ thuở còn là chàng kỹ sư quyết tâm tạo giống thơm cho quê hương, đến hành trình thu thập 1.050 cá thể đột biến, rồi lai tạo không mệt mỏi để Việt Nam lần đầu có hạt gạo đứng đầu thế giới.

Giống như chính thái độ của ông, cây lúa cũng đã học cách đứng dậy sau mỗi biến động. Và hành trình cải tiến vẫn chưa kết thúc.
Xem thêm: Kỹ sư Hồ Quang Cua lý giải vì sao chỉ chọn một giống gạo đi thi suốt tám năm