Ngành tôm 2026: Hóa giải rào cản bảo hộ

Chuyển dịch trục thị trường và vai trò của các "vịnh tránh bão"

Nhìn lại năm 2025, bức tranh xuất khẩu tôm Việt Nam cho thấy một sự chuyển dịch cơ cấu thị trường đầy quyết liệt. 

Tổng kim ngạch đạt mốc lịch sử 4,6 tỷ USD không đơn thuần đến từ việc gia tăng sản lượng, mà là kết quả của nỗ lực điều hướng dòng hàng trước các rào cản bảo hộ. Trung Quốc đã vươn lên trở thành thị trường trọng điểm, đóng vai trò như một "vịnh tránh bão" khi Hoa Kỳ thắt chặt các biện pháp kiểm soát. Với kim ngạch 1,3 tỷ USD, chiếm gần 30% thị phần, thị trường này đã hấp thụ mạnh mẽ các dòng tôm hùm và tôm cao cấp của Việt Nam, khai thác tối đa sự phân hóa tiêu dùng tại các đô thị lớn.

Bên cạnh đó, dù đối mặt với áp lực thuế đối ứng và chống trợ cấp, tôm Việt Nam vẫn duy trì được hiện diện tại Mỹ bằng cách lấp đầy khoảng trống nguồn cung khi các đối thủ Ấn Độ và Indonesia gặp sự cố về chất lượng.

Trong khi đó, các khu vực như EU và CPTPP tiếp tục là những "bệ đỡ" ổn định nhờ các hiệp định thương mại tự do, nơi các sản phẩm có chứng nhận bền vững của Việt Nam đang nắm giữ lợi thế tuyệt đối về uy tín.

Rào cả giá thành, áp lực nội tại

Mặc dù đạt đỉnh về kim ngạch, ngành tôm vẫn đang phải đối mặt với những nghịch lý từ nội tại sản xuất. Tăng trưởng thực tế năm qua dựa chủ yếu vào phân khúc chế biến sâu, vốn chiếm tới 45-50% tỷ trọng xuất khẩu. Đây là vũ khí chiến lược giúp tôm Việt Nam không bị cuốn vào cuộc chiến giá rẻ với Ecuador và Ấn Độ ở các dòng tôm sơ chế. Tuy nhiên, giá tôm nguyên liệu trong nước hiện vẫn cao hơn các đối thủ cạnh tranh từ 20-30%.

Xem thêm: Nuôi tôm công nghệ cao: 'Đường xa vạn dặm'

Tỷ lệ nuôi thành công thấp và chi phí thức ăn chăn nuôi neo cao vẫn là tử huyệt bào mòn lợi nhuận thực tế của toàn chuỗi cung ứng. Để duy trì đà tăng trưởng trong năm 2026, ngành tôm buộc phải giải bài toán tối ưu hóa chi phí đầu vào và nâng cao tỷ lệ sống của tôm nuôi thông qua các mô hình công nghệ cao, thay vì chỉ dựa vào lợi thế về chế biến.

Chiến lược minh bạch hóa và lá chắn phòng vệ thương mại

Trong môi trường thương mại quốc tế ngày càng khắc nghiệt, bài học từ các doanh nghiệp đầu tàu như Thực phẩm Sao Ta (FMC) đã chỉ ra rằng sự minh bạch chính là lớp "áo giáp" hiệu quả nhất. Bằng cách duy trì hệ thống quản trị dữ liệu đồng bộ và hồ sơ kế toán đạt chuẩn, Sao Ta thường xuyên nhận được mức thuế suất ưu đãi từ Bộ Thương mại Mỹ (DOC). Sự tin cậy trong dữ liệu giúp doanh nghiệp tránh được các mức thuế phạt bất lợi vốn thường giáng xuống các đơn vị không chứng minh được chi phí đầu vào.

Bên cạnh đó, việc tận dụng hệ sinh thái của PAN Group đã giúp doanh nghiệp này kiểm soát hoàn toàn tính truy xuất nguồn gốc từ con giống đến bàn ăn. Các chứng chỉ quốc tế như ASC hay BAP không chỉ là cam kết về chất lượng mà còn là "giấy thông hành" để tiến sâu vào các hệ thống siêu thị cao cấp tại Nhật Bản và EU, nơi người tiêu dùng sẵn sàng trả mức giá cao hơn cho các sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn xanh.

Khác biệt hóa sản phẩm và định hướng công nghệ bền vững

Một hướng đi khác mang lại hiệu quả rõ nét là chiến lược thị trường ngách của Tập đoàn Minh Phú (MPC). Thay vì cạnh tranh trực diện ở phân khúc tôm đông lạnh nguyên con vốn đang bị bão hòa bởi hàng giá rẻ từ Ecuador, doanh nghiệp này tập trung vào các dòng tôm tinh chế có hàm lượng kỹ thuật và mỹ thuật cao như tôm tẩm bột hay tôm tempura. Đây là những mặt hàng đòi hỏi sự tinh tế của nhân công và máy móc chuyên dụng, tạo ra rào cản xâm nhập thị trường cho các đối thủ mới.

Xem thêm: Xuất khẩu tôm Việt Nam 2025: Kỷ lục 4,6 tỷ USD và bài toán vượt 'sóng' năm 2026

Để bảo đảm nguồn cung sạch cho các sản phẩm này, việc tự chủ công nghệ nuôi tuần hoàn (RAS) đang được đẩy mạnh nhằm kiểm soát tuyệt đối dư lượng kháng sinh, đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe của FDA. Đây cũng chính là xu hướng tất yếu của ngành tôm Việt Nam trong năm 2026: chuyển từ tư duy sản xuất quy mô sang tư duy sản xuất bền vững và kiểm soát chất lượng từ gốc.

Bản lĩnh chiến lược trước thách thức năm 2026

Bước sang năm 2026, ngành tôm Việt Nam sẽ không còn duy trì được lợi thế từ sự khủng hoảng tạm thời của các đối thủ cạnh tranh. Các rào cản bảo hộ sẽ trở nên trực diện và khắt khe hơn, đặc biệt là các kỳ xem xét hành chính về thuế chống bán phá giá tại Mỹ. Con đường duy nhất để đứng vững là kiên trì lộ trình khác biệt hóa.

Năm 2026 sẽ là năm thử thách về bản lĩnh điều tiết linh hoạt của các doanh nghiệp. Việc duy trì sự hiện diện tại các thị trường đòi hỏi chất lượng cao như Nhật Bản và Hàn Quốc, đồng thời chủ động các biện pháp phòng vệ thương mại tại Mỹ, sẽ giúp ngành tôm Việt Nam không chỉ vượt qua "cơn lốc" bảo hộ mà còn tiếp tục nâng tầm giá trị trong chuỗi cung ứng thủy sản toàn cầu.