Mưa lũ đang đến nhanh hơn năng lực chống đỡ của địa phương
Chiều và tối 16/5, mưa lớn xuất hiện dồn dập tại nhiều địa phương miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Riêng tại xã Lý Quốc, tỉnh Cao Bằng, lượng mưa đo được lên tới 314mm chỉ trong vài giờ. Nước dâng nhanh khiến hàng trăm nhà dân bị ngập, quốc lộ 4A tê liệt nhiều đoạn, taluy sạt lở, cầu tràn chìm sâu trong nước. Một chiếc xe chở giáo viên và học sinh đi tham quan bị chết máy giữa đoạn ngập tại hang Ngườm Bang.
Cùng thời điểm, dông lốc và mưa lớn cũng gây thiệt hại tại Quảng Ninh, Thanh Hóa và Đắk Lắk. Nhà dân tốc mái, tàu chìm do đứt neo, cột điện gãy đổ, nhiều diện tích lúa và hoa màu bị ngập hỏng.
Bản tin mưa lũ không còn có thể nhìn riêng lẻ. Chuỗi hiện tượng khí hậu cực đoan diễn ra liên tiếp gần đây. Chúng cho thấy một thực tế, thời tiết ở Việt Nam đang thay đổi khó lường. Và nhiều địa phương đang dần không theo kịp tốc độ thay đổi ấy.
Mưa lũ đã khác trước
314mm mưa trong vài giờ là kiểu lượng mưa từng hiếm gặp ngay cả ở những vùng thường xuyên có lũ. Điều đáng chú ý là nó xuất hiện rất nhanh, trong một khoảng thời gian ngắn, đủ để toàn bộ hệ thống hạ tầng địa phương bị vượt ngưỡng gần như tức thì.
Đường giao thông bị chia cắt. Nhà dân ngập sâu trước khi kịp di dời tài sản. Xe cộ mắc kẹt giữa dòng nước. Các lực lượng cứu hộ phải ứng phó trong điều kiện mà chính họ cũng khó tiếp cận hiện trường.
Đó là đặc điểm ngày càng phổ biến của thời tiết cực đoan hiện nay: cường độ mạnh, mà tốc độ cũng nhanh hơn.
Những năm gần đây, Việt Nam liên tục chứng kiến các hiện tượng tương tự. Miền Trung nhiều lần ngập sâu chỉ sau vài giờ mưa lớn. Các tỉnh miền núi phía Bắc liên tiếp xảy ra lũ quét và sạt lở sau những trận mưa cường suất cao. Tây Nguyên xuất hiện dông lốc, mưa đá và ngập cục bộ với tần suất dày hơn trước.
Ngay cả những địa phương vốn có “kinh nghiệm sống chung với thiên tai” cũng bắt đầu lúng túng trước kiểu khí hậu mới.
Khi hạ tầng địa phương được thiết kế cho một thời kỳ khí hậu khác
Trong nhiều thập niên, hệ thống cầu cống, thoát nước, taluy hay hồ chứa ở địa phương được tính toán dựa trên dữ liệu lịch sử. Một trận mưa lớn từng có chu kỳ vài chục năm sẽ là cơ sở để thiết kế năng lực chống chịu của hạ tầng.
Nhưng biến đổi khí hậu đang khiến những dữ liệu ấy dần trở nên lạc hậu.
Một cây cầu tràn từng an toàn suốt hàng chục năm giờ có thể bị nhấn chìm chỉ sau vài giờ mưa lớn. Một hệ thống thoát nước cấp huyện trở nên quá tải trước cường độ nước mưa chưa từng có.
Nói cách khác, nhiều địa phương hiện đang chống thiên tai bằng năng lực và hạ tầng cũ, trong khi khí hậu thực tế đã đổi khác. Khoảng cách ấy đặc biệt rõ ở các tỉnh miền núi và nông thôn – nơi nguồn lực đầu tư hạ tầng còn hạn chế.
Một trận mưa giờ không chỉ gây ngập úng. Nó kéo theo nguy cơ mất điện, chia cắt giao thông, gián đoạn trường học, cô lập y tế và đứt gãy sinh kế.
Hơn 250ha lúa và hoa màu bị ngập ở Cao Bằng lần này là ví dụ. Với nhiều hộ dân miền núi, đó không đơn thuần là thiệt hại nông nghiệp, mà là nguồn sống của cả một mùa vụ.
Thiên tai - một dạng rủi ro phát triển
Trong một thời gian dài, thiên tai thường được nhìn như những biến cố ngắn hạn. Nước rút rồi đời sống sẽ trở lại bình thường.
Nhưng thời tiết cực đoan hiện nay đang tạo ra những ảnh hưởng kéo dài. Một địa phương liên tục chịu sạt lở sẽ khó phát triển hạ tầng ổn định. Một vùng sản xuất thường xuyên ngập úng sẽ giảm sức hấp dẫn đầu tư. Những cộng đồng sống trong bất an khí hậu, có thể nghèo hóa trở lại chỉ sau một vài cú sốc thiên tai.
Thích ứng khí hậu không còn là vấn đề môi trường đơn thuần. Mà là câu chuyện phát triển kinh tế – xã hội và an ninh cộng đồng.
Việt Nam cũng đang bước vào giai đoạn ấy.
Ở đó, chính quyền không thể phản ứng theo tư duy “khắc phục hậu quả”. Nó đòi hỏi đầu tư lớn hơn cho cảnh báo sớm, quy hoạch lại các vùng rủi ro cao. Đồng thời, nâng tiêu chuẩn hạ tầng theo kịch bản khí hậu mới và xem chi phí phòng ngừa thiên tai là một phần của chiến lược phát triển dài hạn.
Từ câu chuyện ở Cao Bằng, Quảng Ninh, Thanh Hóa hay Đắk Lắk hôm nay, nỗi lo không gói gọn trong một trận mưa dữ dội, hay trận lũ quét đơn lẻ. Đáng lo nhất, là xã hội phải sống giữa các cú sốc khí hậu lặp đi lặp lại.
Ngân sách địa phương liên tục bị bào mòn bởi khắc phục thiên tai. Hạ tầng luôn vận hành trong tình trạng quá tải. Người dân dần quen với tâm thế bất an mỗi mùa mưa đến.
Đó là bài toán về khả năng chống chịu của cả một xã hội trước một thời đại đầy biến động khí hậu.
