Mặc áo dài phản cảm ở Hội An: Làm gì để quản trị di sản?
Ngày 4/6, một đoạn video ghi lại cảnh một du khách nước ngoài mặc áo dài với bikini và quần đùi khi tham quan Hội An. Người quay là một người phụ nữ địa phương. Bà yêu cầu hướng dẫn viên thông báo với vị du khách rằng áo dài Việt Nam không được mặc kèm với bikini. Video nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, làm dấy lên những tranh luận trái chiều.
Đằng sau phản ứng của người bản địa với việc mặc áo dài phản cảm là
Nhiều người cho rằng đây là khác biệt về cách nhìn văn hóa giữa người Việt và khách quốc tế. Một số người xem hành động của du khách là sự sáng tạo trong thời trang. Trong khi số đông cảm thấy hình ảnh đó đi ngược lại những giá trị của áo dài. Tranh luận vì thế không dừng ở câu chuyện một bộ trang phục được mặc như thế nào. Đây là câu chuyện ứng xử với các biểu tượng văn hóa trong bối cảnh giao lưu toàn cầu.
Người phụ nữ quay phim không phải cán bộ văn hóa, cũng không đại diện cho chính quyền. Bà đơn giản là một người dân bản địa phản ứng với hình ảnh bà cho là phản cảm. Những người đồng thuận trên mạng xã hội cũng vậy. Phản xạ đó cho thấy cộng đồng đang quan tâm đến áo dài như một di sản.
Tuy nhiên, sự đồng thuận này giống như một... cảm nhận văn hóa, chứ không có một quy chuẩn rõ ràng. Rất nhiều người cảm thấy việc mặc áo dài với bikini là không phù hợp. Nhưng không phải ai cũng có thể lý giải chính xác vì sao không phù hợp. Và đâu là ranh giới giữa sáng tạo với lệch chuẩn...
Sau khi vụ việc lan truyền, chính quyền Đà Nẵng tiến hành xác minh. Đây là động thái quản lý văn hóa, quản lý di sản. Nhưng để tránh cho những xung đột tương tự trong tương lai, và giải quyết những bối rối liên quan đến áo dài thì việc cần làm không gói gọn trong một địa phương.
Nói cách khác, câu chuyện ở Hội An không chỉ là chuyện ứng xử với một du khách mặc áo dài phản cảm, mà là cách một quốc gia quản trị di sản của mình.
Người Việt rất hiểu áo dài, nhưng thiếu công cụ quản trị
Áo dài từ lâu đã được xem như một biểu tượng văn hóa dễ nhận diện nhất của Việt Nam. Áo dài xuất hiện trong trường học, trong nghi lễ ngoại giao, trong những chiến dịch quảng bá du lịch. Và đặc biệt là trong hình dung của thế giới về người phụ nữ Việt.
Khác với các sản phẩm thời trang thông thường, áo dài được cộng đồng trao cho ý nghĩa biểu tượng. Vì vậy, rất cần một quy chuẩn xác định đâu là "chi tiết bản sắc" của di sản, cần được bảo tồn, đâu là những yếu tố có thể sáng tạo, thay đổi.
Trong nhiều năm, áo dài được nghiên cứu khá bài bản thông qua các hội thảo, đề án bảo tồn. Tại Huế, "Tri thức may và mặc áo dài Huế" đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Giới đào tạo thiết kế cũng xác định những yếu tố cấu thành nên nhận diện của áo dài.
Thậm chí, một số quy định ngành đã mô tả rất cụ thể kết cấu áo dài. Chẳng hạn, Thông tư 06/2025 của Tòa án nhân dân tối cao quy định lễ phục nữ thư ký và thẩm tra viên là "bộ áo dài truyền thống gồm áo dài và quần dài", với những mô tả chi tiết về cấu trúc trang phục.
Như vậy, giới nghiên cứu đã đi khá xa trên hành trình nhận diện áo dài. Nhưng ở cấp độ quản lý nhà nước, vẫn chưa có một văn bản quy chuẩn hóa đầy đủ những yếu tố cấu thành nên trang phục này. Hành trình xây dựng Đề án Quốc phục, rồi sau đó là Đề án Lễ phục Nhà nước, đã kéo dài nhiều năm nhưng vẫn chưa có kết quả.
Và sự việc ở Hội An đã phơi bày khoảng cách giữa nghiên cứu, nhận thức cộng đồng và quản trị văn hóa. Giới nghiên cứu đã tích lũy được một lượng tri thức đáng kể về áo dài. Cộng đồng đã hình thành những chuẩn mực ứng xử đối với biểu tượng này. Nhưng ở cấp độ quản lý nhà nước, vẫn chưa có một văn bản quy chuẩn hóa đầy đủ những yếu tố cấu thành nên trang phục này. Những hiểu biết về áo dài vẫn chủ yếu nằm trong các hội thảo, đề án bảo tồn và quy định chuyên ngành, thay vì trở thành những chuẩn mực đủ rõ để cộng đồng, doanh nghiệp du lịch và du khách quốc tế cùng hiểu.
Khi áo dài bước ra thế giới
Với nhiều du khách quốc tế, áo dài chỉ được nhìn như một loại trang phục đẹp mắt. Họ khó có thể tự nhiên cảm nhận những lớp nghĩa lịch sử và bản sắc Việt trong áo dài.
Cả doanh nghiệp lữ hành cũng có thể bối rối giữa tự do cá nhân của du khách, với “chuẩn mực” của cộng đồng xứ mình. Cái thiếu ở đây là công cụ để quản trị di sản, một chuẩn mực có tính pháp lý để người Việt bày tỏ ranh giới một cách tự tin và văn minh.
Khi đó, trách nhiệm giữ gìn chuẩn mực áo dài sẽ minh bạch và dễ thực hiện. Các đơn vị cho thuê áo dài sẽ hướng dẫn rõ cách mặc phù hợp. Các công ty lữ hành cần phổ biến những quy tắc ứng xử cơ bản cho khách. Hướng dẫn viên cần đóng vai trò cầu nối văn hóa ngay từ bộ trang phục truyền thống xứ mình. Và địa phương cũng có cơ sở để quản lý, hướng dẫn và xử lý vi phạm.
Câu chuyện ở Hội An rồi sẽ qua đi. Nhưng bài toán về áo dài vẫn còn đó. Việt Nam muốn ứng xử với di sản của mình như thế nào trong thời đại toàn cầu hóa?
Khi một biểu tượng bước ra thế giới, nó sẽ được nhìn bằng những lăng kính khác với cách nhìn của cộng đồng sở hữu nó. Đó là điều tất yếu. Vậy, là chủ thể sở hữu di sản, ta làm sao để định nghĩa di sản và truyền đạt cho người khác? Đó là câu chuyện lớn được khơi lên từ bộ áo dài lệch chuẩn ở Hội An.
