Lúa hột dài cho gạo thơm ngon, sao nông dân không trồng để bán?

Lúa hạt dài giống tốt, gạo ngon nhưng trồng hạn chế

Trên cánh đồng Gành Đá, xã Phú Hòa 1, tỉnh Đắk Lắk (thuộc tỉnh Phú Yên cũ), những đám lúa đang vào cuối vụ trải vàng bên con đường bê tông nội đồng.

Giữa ruộng lúa Hương Châu 6 sắp thu hoạch, ông Phan Văn Tạo bứt một gié lúa hạt dài cầm trên tay. Gié dài, hạt lúa “mình ốm”, sáng bóng, ít hạt lép, hạt lừng.

Ông Tạo biết khá rõ những ưu điểm của loại lúa này. Gạo thơm nhẹ, cây cứng. Vụ Hè Thu này ông cũng tham gia mô hình sản xuất.

Nhưng điều đáng chú ý lại nằm ở chính mảnh ruộng nhà ông.

Mỗi vụ gia đình ông Tạo làm một mẫu lúa, nhưng lúa chất lượng, gạo thơm chỉ trồng một sào, đủ để nhà ăn.

“Lúa chất lượng là giống lúa mình ốm, hạt dài, còn lúa hạt trục to hơn, no gạo nên năng suất cao hơn. Giá giống lúa chất lượng lại cao mà không xuất khẩu được, nông dân chỉ trồng đủ ăn. Thành ra mỗi vụ trên cánh đồng lúa hạt dài… không mấy hột”, ông Tạo nói.

Một cách nói vui nhưng lại chạm đúng nghịch lý đang diễn ra giữa vựa lúa lớn nhất Nam Trung Bộ.

Không phải người nông dân không nhìn thấy cái lợi

Đồng bằng Tuy Hòa có gần 20.000ha lúa. Ngành nông nghiệp đang muốn chuyển từ tư duy chạy theo năng suất sang lúa chất lượng cao, gạo thơm, cơm ngon và phương thức canh tác thân thiện hơn với môi trường.

Nhưng giữa cánh đồng rộng lớn ấy, thứ lúa được đánh giá chất lượng cao vẫn chưa chiếm được nhiều diện tích.

Tại mô hình trình diễn Hương Châu 6, ông Võ Kim Toàn, Phó Giám đốc HTX Dịch vụ Tổng hợp Hòa Thắng 1, tính toán: từ khâu cày bừa, diệt cỏ chét đầu vụ đến thu hoạch, lợi nhuận lúa chất lượng đạt 19,8 triệu đồng/ha, trong khi lúa thường đạt 15,7 triệu đồng/ha. Một phần lợi thế đến từ việc giảm chi phí phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.

Vậy tại sao nông dân không trồng nhiều để bán?

Theo ông Toàn, cái khó nằm ở đầu ra. Lúa chất lượng chưa xuất khẩu được, chưa có đơn vị bao tiêu. Trong khi đó, lúa hạt trục dù chất lượng gạo không bằng nhưng có thị trường khá rõ vì được dùng làm bún, bánh canh, năng suất lại cao. Có ruộng hai sào thu gần một tấn lúa.

Với người làm ruộng, gạo ngon hay giống tốt cuối cùng vẫn phải trả lời một câu hỏi: Trồng xong, bán cho ai?

Đứng trên bờ ruộng, bà Phan Thị Liễu nhìn những gié lúa Hương Châu 6 đang chín rồi chỉ sang bên kia đường bê tông nội đồng.

Ở đó, một số đám lúa gặp mưa đã ngã nằm bẹp xuống ruộng. Với người ngoài, đó đơn giản là một đám lúa đổ. Nhưng người nông dân sẽ... lập tức quy ra tiền.

Bà Liễu tính: trước đây gặt một sào lúa đứng khoảng 100.000 đồng. Vụ này, do chi phí tăng, giá gặt đã lên 130.000 đồng. Nhưng nếu lúa ngã, tiền công lên tới 170.000 đồng/sào.

Bởi vậy, khi xem mô hình Hương Châu 6, điều bà quan tâm không chỉ là gié dài hay hạt đẹp mà là cây cứng, ít đổ ngã. Một đặc tính kỹ thuật của giống, khi bước ra đồng ruộng, trở thành vài chục nghìn đồng chi phí trên mỗi sào của người nông dân.

Câu chuyện phân bón và thuốc bảo vệ thực vật cũng vậy.

Ông Hồ Lưu Quỳ, Phó Giám đốc HTX Nông nghiệp Dịch vụ Tổng hợp Hòa Thắng 2, kể rằng vẫn còn nông dân ngại bỏ tiền mua giống chất lượng vì giá cao hơn lúa thường. Một số hộ lấy lúa thịt trong bồ làm giống rồi sạ dày.

Nhìn những đám ruộng ấy, ông Quỳ ví von: ruộng lúa cũng như “nhà đông con đói ăn”.

Lúa mới “mở con mắt”, ra lá non, bọ trĩ đã có thể túm đầu lá. Nông dân lại mang thuốc ra phun. Đến giai đoạn làm đòng, trổ, sâu bệnh xuất hiện thì lại tiếp tục phun. Nhu cầu nhiều đến mức trong xóm có cả những đội “phun thuốc dạo”.

Khi thuốc trừ sâu bay vào tận bếp

Ở đồng bằng Tuy Hòa, chuyện phun thuốc trên ruộng không dừng lại ở ranh giới bờ thửa.

Cánh đồng nằm sát khu dân cư, ruộng lúa ôm lấy xóm nhà.

“Người làm ruộng phun thuốc trừ sâu, gặp gió thổi vô phòng khách, bay mùi dưới bếp”, ông Quỳ kể.

Một câu chuyện tưởng chỉ liên quan đến năng suất cây lúa cuối cùng lại đi thẳng vào gian bếp của người dân.

Đó cũng là lý do ông Quỳ cho rằng sử dụng những giống có khả năng chống chịu sâu bệnh, qua đó hạn chế thuốc bảo vệ thực vật, không chỉ giúp giảm chi phí mà còn giảm tác động đến môi trường sống quanh cánh đồng.

Trong mô hình đang được khảo nghiệm, ông Quỳ cho biết Hương Châu 6 tương đối sạch bệnh, có khả năng chống chịu thối cây, đạo ôn và rầy nâu; năng suất cuối vụ đạt 88,2 tạ/ha.

Nông dân Lâm Công Trứ, người trực tiếp tham gia mô hình, cho biết lượng giống gieo sạ chỉ khoảng 6 kg/sào, thời gian sinh trưởng khoảng 105 ngày.

Những con số ấy cho thấy một hướng sản xuất khác đang được thử nghiệm trên chính những cánh đồng cũ: giảm lượng giống, giảm một phần chi phí phân thuốc, hạn chế sâu bệnh nhưng vẫn bảo đảm năng suất và chất lượng hạt gạo.

Sau mỗi cánh đồng cần một thị trường đủ lớn

Xã Phú Hòa 1 hiện có 7 HTX dịch vụ nông nghiệp với hơn 2.200ha lúa. Địa phương đang vận động nông dân sản xuất lúa chất lượng và định hướng quy hoạch vùng sản xuất để nhân rộng các mô hình hiệu quả.

Xem thêm: Doanh nghiệp Việt trồng 25.000ha lúa tại Cuba, ngay mùa đầu tiên đã nhận tin vui

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Đắk Lắk, đồng bằng Tuy Hòa, phía Đông tỉnh Đắk Lắk, có diện tích sản xuất lúa gần 20.000ha, là vựa lúa lớn nhất khu vực Nam Trung Bộ. Ngành nông nghiệp đang đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật, liên kết sản xuất lúa chất lượng cao và vận động nông dân áp dụng phương thức canh tác thân thiện với môi trường.

Nhưng câu chuyện ngay trên những thửa ruộng ở Phú Hòa cho thấy chuyển đổi sản xuất không thể chỉ bắt đầu bằng việc đưa một giống lúa mới xuống đồng.

Người nông dân đã có thể nhìn thấy một phép tính khá rõ: lúa chất lượng cho lợi nhuận 19,8 triệu đồng/ha so với 15,7 triệu đồng/ha của lúa thường.

Họ nhìn thấy những đám lúa cứng cây bên cạnh ruộng bị đổ ngã.

Họ cũng hiểu nếu giảm được sâu bệnh và việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thì không chỉ bớt tiền sản xuất, mà chính căn nhà nằm bên cánh đồng cũng bớt những lần phải ngửi mùi thuốc theo gió bay vào.

Nhưng rồi vẫn quay lại câu chuyện của ông Phan Văn Tạo. Một mẫu ruộng, chỉ trồng một sào lúa thơm để ăn.

Phần còn lại, người nông dân vẫn lựa chọn thứ lúa dễ bán hơn.

Muốn thay đổi cách người nông dân sản xuất trên gần 20.000ha của đồng bằng Tuy Hòa, vì vậy, không thể chỉ thuyết phục họ rằng giống nào tốt hơn hay hạt gạo nào ngon hơn.

Muốn cánh đồng thay đổi, phía sau cánh đồng phải có một thị trường đủ sức kéo người nông dân đi cùng.