Linh vật khỉ và nếp nghĩ mới của người Ca Dong
Giữa đại ngàn vùng quế Trà My, người Ca Dong từ ngàn xưa đã gửi gắm niềm tin tâm linh sâu sắc vào vạn vật hữu linh. Trong đó, nghi thức ăn trâu huê (Ca Pư Rát) là lễ hội lớn và thiêng liêng nhất để tạ ơn thần linh, cầu bình an cho gia đình, bản làng. Đặc biệt, ở phần mở đầu nghi lễ trang trọng ấy, con khỉ rừng (Dók) luôn xuất hiện như một linh vật nhanh nhẹn, lanh lợi dẫn đường, gánh vác mọi tai ương cho cộng đồng.
Ơn nghĩa thần khỉ đại ngàn
Người Ca Dong lưu truyền câu chuyện từ thuở khai thiên lập địa rằng, xưa kia con người và muôn thú sống chan hòa giữa núi rừng. Mỗi mùa lúa chín trên nương, thú dữ thường kéo đến cắn phá, ăn sạch hạt ngọc trời của dân làng. Giữa lúc khốn khó ấy, ngài khỉ chúa, vốn thông minh, gan lì đã hiệu triệu đàn khỉ ra tay. Tất cả xúm lại xua đuổi thú dữ, bảo vệ mùa màng cho dân bản. Khi thu hoạch xong, đồng bào làm lễ cúng kho lúa ở ven rừng. Họ gửi gắm lại lúa cho loài khỉ trông coi. Kỳ lạ thay, kho lúa luôn nguyên vẹn, không hao hụt. Để ghi nhớ ơn nghĩa ấy, người Ca Dong tổ chức Tết khỉ (Ting Dók). Dần dần, nó trở thành nghi lễ truyền thống thiêng liêng của tộc người này.
Đồng bào quan niệm khỉ rừng là loài tinh khôn, dẻo dai và hiện diện khắp núi rừng. Chúng trèo đèo, vượt suối, đến tận nương rẫy để xua đuổi thú hoang phá hoại mùa màng. Người Ca Dong tôn kính xem đó như là "Vua Hầu” , còn dân làng là chư hầu của nó. Vì vậy, trong lễ ăn trâu huê, tượng hoặc mô hình khỉ rừng luôn được cung nghinh đi đầu để dọn đường. Tượng sẽ lĩnh nhận những tà ma, xui rủi và rước hết tai họa ra khỏi bản làng.
Cũng là thế giới cận thần thần linh
Người Ca Dong tin rằng khỉ rừng không chỉ bảo vệ mùa màng, mà còn là linh vật kết nối con người với thần linh, núi rừng. Sự xuất hiện của “ngài" ở vị trí tiên phong, được xem như lá chắn tâm linh, giúp xua tan điềm gở. Đó là nghi thức "tẩy trần", trước khi bước vào phần lễ chính.
Không chỉ tôn kính trong tín ngưỡng, phần lớn người Ca Dong còn xem việc bảo vệ loài này là điều thiêng liêng. Không săn bắt, giết hại hay ăn thịt, nhất là nấu cao. Các già làng cũng thường căn dặn con cháu không được xâm hại loài vật gắn với đời sống tâm linh của cộng đồng. Tuy vậy, trước đây vẫn có người vùng xuôi lén lút vào rừng săn. Một số thanh niên thiếu hiểu biết tại địa phương cũng bắt chước, làm theo. Đó cũng là nguyên nhân cũng cho số lượng loài vật này không còn nhiều như trước.
Nét đẹp tâm linh thời đổi mới
Theo lời kể của già làng Nguyễn Thái Bàng ở làng Boa, xã Trà Giáp, ngày xưa, nghi lễ cúng thần khỉ rất trang trọng. Bà con chạm khắc tượng như con rối gỗ, tay chân nối dây để trai làng điều khiển chuyển động sinh động. Xem ra, họ tôn sùng như cách người Hindu (Ấn Độ giáo) tôn kính loài bò. Và coi đó là biểu tượng của sự sống và lòng nhân từ để cùng nhau bảo vệ. Ngày nay, ở một số vùng người Ca Dong sinh sống như Ngọc Tem (Kon Tum cũ), lễ đó vẫn còn được duy trì hằng năm.
Đối với người Ca Dong vùng quế Trà My, người đi đầu cung nghinh tượng khỉ trong lễ tế phải được dân làng lựa chọn rất kỹ. Đó phải là người có uy tín, đức độ. Hoặc đó là thanh niên khỏe mạnh, tháo vác, được cộng đồng tin tưởng. Có làng còn tổ chức cúng xin thần linh. Chỉ khi được thần khỉ “đồng ý” bằng tín hiệu tâm linh, người đó mới được nhận vinh dự cầm tượng đi đầu.
Tại lễ ăn trâu huê, mừng lúa mới đây ở làng Khe Rát, thôn 3, xã Trà Giáp, anh Nguyễn Văn Vớn, người được làng chọn mang tượng khỉ. Anh chia sẻ: “Mình được làng tin, thần chọn để nghinh tượng ngài khỉ đi đầu nên lòng cẩn trọng lắm. Khi đi quanh cây nêu ngoài sân ba vòng, tượng ngài phải được đưa cao khỏi đầu, ngoắc lên hạ xuống uyển chuyển để ngài đón lấy, chặn và xua đi tà ma, xui quẩy cho dân làng”.
Tượng khỉ thường do người khéo tay trong gia đình tự đẽo gọt từ thân gỗ rừng mới chặt. Mặt khỉ được nhuộm đỏ bằng máu tươi hoặc sơn đỏ để tạo vẻ dữ dằn, uy dũng. Nó khiến tà khí, điều dữ phải khiếp sợ. Mỗi tượng mang tính độc bản, thuộc về riêng từng gia đình, không dùng chung cho nhà khác hay làng khác.
Già làng Nguyễn Thái Bàng còn cho biết, ngày nay Tết khỉ ở vùng Quế Trà My hầu như không còn tổ chức riêng biệt nữa. Tết đó được lồng ghép vào lễ ăn trâu huê dịp Tết mùa. Tuy vậy, họ vẫn giữ nguyên sự trang trọng khi cung nghinh tượng. Bản thân ông nhiều năm nay cũng luôn nhắc con cháu trong làng không săn bắt, giết hại khỉ rừng. Bởi đây loài vật gắn với tín ngưỡng và đời sống tinh thần của người Ca Dong.
Người Ca Dong ngày nay đã có nếp nghĩ văn minh, tiến bộ hơn. Đâm trâu trong nghi lễ ăn trâu huê phô trương, kéo dài khiến nhiều gia đình kiệt quệ trước đây dần được hạn chế. Đồng bào chủ động giản lược nghi thức, làm tượng gọn nhẹ để thuận tiện cung nghinh. Sau nghi lễ, tượng được treo ở vị trí trang trọng trong ngôi nhà sàn truyền thống.
Chuyện văn hóa tâm linh ngày nay ở vùng cao, đi vào lối sống người trẻ cũng đã khác. Họ chọn lọc, tiếp thu theo hướng phù hợp đời sống mới, việc giản lược các nghi thức rườm rà, tốn kém. Nhận thức đó phù hợp chủ trương của Đảng, Nhà nước, vừa giữ được hồn cốt văn hóa dân tộc. Theo anh Nguyễn Ngọc Lưu, một đảng viên trẻ ở xã Trà Tân, hành xử đó không chỉ là giữ gìn đức tin truyền thống. Mà nó còn là cách giáo dục thế hệ trẻ biết yêu quý thiên nhiên. Bởi bài học nhãn tiền về đánh mất rừng, tàn phá tự nhiên thì hậu quả sẽ ra sao, còn đó.
