'Lãng Tử Y Nhân' nơi Đất Mũi và chuyện đi từ mũi kim tự mài...

Châm cứu là thấu hiểu

Một buổi chiều thật dài nơi Đất Mũi. Lang thang chuyện đời, chuyện nghề, chuyện người. Ông dắt tôi đi từ thế giới thảo mộc nơi khu vườn ông đến những viên đá lát đường phố nhỏ Cà Mau, cả không gian nơi Phòng chẩn trị - Trung tâm YHCT Nguyễn Kỳ Nam, số 46 Phan Bội Châu, P. Tân Thành, TP Cà Mau khang trang, chỉn chu, cẩn trọng đến từng chi tiết nhỏ, có đủ từ điều trị đến đào tạo, truyền nghề, rồi hệ thống hồ sơ bệnh án được quản lý bằng phần mềm vi tính do chính ông mày mò tự viết nên…

Tất cả đủ dựng chân dung một thầy thuốc mà dân xứ này gọi là “lãng tử y nhân”.

Nghề y đến với lương y Nguyễn Kỳ Nam, Phó chủ tịch Hội Châm cứu tỉnh Cà Mau - khá sớm. Năm mười bảy tuổi (1973), ông theo chân các đoàn đi sưu tầm dược liệu ở vùng Bảy Núi - Châu Đốc. Những chuyến đi tuy vất vả nhưng đã hun đúc trong ông sự gắn bó bền chặt với cây cỏ và thân phận con người. Sau khi thọ giáo nghề thuốc Ba Chúc - núi Tượng, tỉnh An Giang, ông tham gia Hợp tác xã Đông Nam dược, may mắn được truyền nghề từ những người thầy già dạn dày kinh nghiệm, để rồi từng bước định hình con đường y nghiệp của riêng mình.

Cầm trên tay cây kim châm cứu mảnh như sợi tóc, sáng bóng, được đóng gói cẩn thận từng chiếc, ông nhớ lại những ngày đầu mở phòng chẩn trị, vào năm 1978. “Hồi đó không ai bán kim châm cứu, càng không thể có những chiếc kim đẹp và tiện dụng như bây giờ. Muốn có kim để chữa bệnh cho người, tôi phải tự tay làm lấy, dùng dây đàn số 1 bằng inox, cắt ra, quấn cán, rồi tỉ mỉ mài cho mũi kim thật nhọn. Có được chừng hai mươi cây kim đã là cả một gia tài quý giá. Điều kiện vô trùng lúc đó cũng chỉ có cồn 90 độ để sát trùng kim và bề mặt da”.

Ngay cả điếu ngải cứu cũng không có sẵn. Những bệnh nhân bị hàn lạnh, ngoài châm còn phải cứu để trục hàn, ông dùng lá ngải cứu tán mịn, vo tròn lại rồi cứu cách qua một lát gừng. Nhắc đến những ngày ấy, ông còn bật cười kể lại một kỷ niệm thời mới vào nghề, khi chưa lập gia đình: có lần trong lúc cứu ngải, lỡ tay làm rơi mồi cứu, khiến chiếc áo của một bệnh nhân nữ trẻ tuổi bị cháy. Cô đòi bắt đền, ông bối rối nhưng vẫn mạnh miệng nói vui: “Sẵn sàng thường cho mười bộ luôn”. Lại nữa, có lần, trước khi châm, bệnh nhân lo lắng hỏi: “Thưa thầy, châm cứu có đau không?”. Ông mỉm cười đáp: “Nếu đau thì là do bệnh sợ kim, chứ không phải do kim sợ bệnh.” Cả thầy thuốc lẫn người bệnh cùng bật cười. Và hiệu ứng nụ cười đó đã làm mũi kim đầu tiên nhẹ nhàng kết thúc mà bệnh nhân gần như không hay biết.

Châm cứu là tuyệt kỹ của y học phương Đông. Bao nhiêu huyệt đạo trên người, là bấy nhiêu cánh cửa. Nó mở thì hanh thông, đóng thì bế tắc. Mũi kim không có con mắt, chỉ có ông thầy “võ công” tới đâu để điểm huyệt, hoặc bế hoặc mở. Vậy thì có gì hơn sự lắng nghe sâu sắc cơ thể người bệnh? Một mũi kim đi đúng huyệt, đúng thời, có thể khai thông bế tắc, đánh thức khả năng tự hồi phục sẵn có trong mỗi con người. Ông từng được trao huy hiệu Cây kim châm cứu Việt Nam của TW Hội Châm cứu Việt Nam, nên nói ông rành rẽ, là bình thường. Tôi nhớ lại chuyện ông vừa kể là mài kim, để rồi tiến tới cải tiến máy điện châm, biến thành máy điện châm đôi – một bên bổ, một bên tả, dùng nguồn điện từ bình ắc-quy, để từ đó việc mắc điện vào huyệt cần bổ – cần tả trở nên rõ ràng và đơn giản, thao tác châm cứu chuẩn mực hơn và hiệu quả điều trị cũng được nâng cao. Nghĩ lại mà thấy như ông đã khai mở thêm một… huyệt đạo, có tên: sáng tạo!

Tay có thể run, nhưng tâm phải bất động

Cũng chính vì sáng tạo, tâm huyết mà ông đã thành công từ đề tài nghiên cứu “Sử dụng phương pháp điện châm trong điều trị phục hồi di chứng liệt nửa người do tai biến mạch máu não sau giai đoạn cấp”, ứng dụng trên 217 bệnh nhân tại chính phòng khám của ông, đã cho thấy những kết quả tích cực. Trên 50% bệnh nhân giảm từ 2 - 3 độ liệt, thậm chí có người phục hồi hoàn toàn. Ông chia sẻ, với điện châm trong điều trị sau tai biến, ông đã chứng kiến không ít bệnh nhân từ chỗ tuyệt vọng dần đứng dậy, tập đi, rồi tự chăm sóc bản thân. Có người quay lại phòng khám chỉ để nói một câu giản dị: “Nhờ thầy mà tôi được làm người bình thường trở lại”. Chưa hết, ông dày công tổng hợp tinh hoa tri thức cổ nhân từ hàng ngàn năm trước, đồng thời mày mò, tính toán để xây dựng công thức chọn huyệt châm cứu giảm đau theo “Linh quy bát pháp – Tý ngọ lưu chú”. Hệ thống này được hình thành từ việc khảo cứu hàng chục y thư cổ kim, từ Kinh Dịch, Hà đồ, Lạc thư, Bát quái, Thiên can – Địa chi, Hoàng đế Nội kinh đến Châm cứu Đại thành… Nhờ đó, người sử dụng chỉ cần truy cập trang web nguyenkynam.com, nhập ngày giờ châm, là có thể nhận được ngay công thức huyệt châm chủ đạo để hỗ trợ giảm đau hiệu quả cho nhiều chứng bệnh khác nhau.

Như bất kỳ lương y chân chính nào, tự sự từ người thầy thuốc nơi mảnh đất Cà Mau này vẫn là khiêm nhường, bởi họ biết đâu là giới hạn của trí năng, chỉ có tấm lòng là vô hạn. Ông tâm sự: “Làm nghề càng lâu, tôi càng thấm thía một điều: người thầy thuốc phải giữ được cái tâm bất biến giữa dòng đời vạn biến. Khen chê, được mất, thành công hay thất bại đều đến rồi đi rất nhanh. Nếu để tâm mình trôi theo những biến động ấy, thì bàn tay sẽ không còn vững, mũi kim cũng khó còn sáng. Giữ tâm không phải để xa đời, mà để đứng vững trong đời, để mỗi quyết định đều không rời khỏi chữ nhân”.

Học để hiểu “âm dương, vạn sự thành”

Gần hai năm làm việc trong vai trò biên tập viên, trực tiếp tham gia hoàn thiện bộ sách Đông y toàn tập gồm năm quyển Kim – Thủy – Mộc – Hỏa – Thổ của lương y Nguyễn Kỳ Nam, với tôi là một hành trình nhiều tầng cảm xúc. Ở đó, sự ngạc nhiên nối tiếp ngạc nhiên, khi tôi được tiếp xúc với một khối tri thức Đông – Tây, kim – cổ đồ sộ, được vận dụng linh hoạt bằng một tinh thần học hỏi bền bỉ và khả năng tự học hiếm thấy.

Trong những câu chuyện nghề xen lẫn chuyện đời, ông có thể phân tích Kinh Dịch một cách sâu sắc, dẫn giải điển tích cổ, rồi đối chiếu hệ thống kinh lạc, khí huyết, tạng phủ của Đông y với sinh lý học, giải phẫu học hiện đại một cách mạch lạc và thuyết phục. Nhưng cũng chính con người ấy, chỉ ít phút sau, có thể ung dung ngồi bên cây đàn, cất lên những bản tình ca quen thuộc, hoặc lặng lẽ viết từng nét thư pháp trên nền giấy mộc. Ông học liên tục, từ sách vở lẫn những ca bệnh bí hiểm không có trong y văn. Ông nói rằng, học cái mới không nhằm thay thế cái cũ, mà để soi sáng, làm cho tri thức cổ truyền có khả năng đối thoại với thời đại, nhưng phải biết, với nghề y, một tầng hiểu, chưa bao giờ là chân lý cuối cùng. Hãy thận trọng khi hành nghề và luôn giữ tâm kính sợ trước sinh mệnh con người. Đọc sách ông viết và nghe ông nói, tóm lại mọi hoạt động của con người từ thân đến tâm, đều xoay quanh một chữ “âm dương”. Khi nó bình hòa thì vui vẻ, an ổn, nhưng khi cơ thể ốm yếu hay nộ khí phát lên, tức là cân bằng âm dương đã không còn nữa. Nên người xưa khuyên “điều độ”, là vậy đó. Sự chừng mực trong mọi thứ, như trời yên biển lặng, thì vui sẽ đến, bởi cơ thể sẽ tự điều chỉnh, bệnh tật từ đó mà không có cơ hội nổi dậy.

Không riêng lương y Nguyễn Kỳ Nam gắn bó trọn đời với y học cổ truyền, mà cả gia đình ông cũng cùng chung một mạch nghề. Vợ ông là dược sĩ, trực tiếp quản lý phòng thuốc; hai con trai đều theo học và hành nghề y học cổ truyền. Hai cô con dâu cũng lựa chọn con đường Đông y, cùng tham gia vào lĩnh vực chăm sóc và chữa lành. Với ông, đó không chỉ là sự tiếp nối nghề nghiệp, mà là một mối nhân duyên sâu dày giữa gia đình và y đạo.

Tôi có duyên trực tiếp trải nghiệm sự gắn kết ấy. Trong thời gian thực hành lâm sàng để hoàn tất chứng chỉ hành nghề, tôi từng được phân công về khoa Nội Thần kinh, nơi bác sĩ Nguyễn Kỳ Xuân Nhị – con trai của lương y Nguyễn Kỳ Nam – đang giữ cương vị Phó trưởng khoa tại Bệnh viện Y học cổ truyền TP.HCM. Dù tuổi đời còn trẻ, bác sĩ Xuân Nhị sớm thể hiện phong thái điềm tĩnh, trầm ổn của người làm nghề, với sự cẩn trọng, chính xác trong từng thao tác thăm khám, cùng một sự thấu cảm rõ ràng dành cho người bệnh. Ở anh, tôi nhận ra một cách rất tự nhiên những phẩm chất đã được nuôi dưỡng từ môi trường gia đình và tinh thần nghề nghiệp.

Chia sẻ về việc cả gia đình cùng theo nghề, ông Nam nói: “Đó là một cái duyên lớn của đời tôi. Giữ lửa gia đình cũng giống như giữ lửa nghề: không áp đặt, không nóng vội, mà bằng sự tôn trọng, lắng nghe và làm gương”. Ông không nói với con cháu rằng “phải theo nghề này”, mà để các con được tự do lựa chọn, đồng thời được chứng kiến nghề y trong đời sống thật – với cả những niềm vui lẫn sự vất vả. Các con ông không ít lần được thấy người bệnh quay lại cảm ơn, và cũng chứng kiến những đêm cha thức khuya, những ca khó, những lần phải từ chối điều không đúng đạo nghề. Chính sự thật ấy giúp họ hiểu nghề y là gì, trước khi quyết định có bước vào hay không. “Tác động lớn nhất của tôi, có lẽ, là làm gương trong cách sống với nghề,” ông nói. Khi các con thấy cha mình làm nghề một cách điềm tĩnh, đủ sống, đủ vui và giữ được nhân cách, họ bắt đầu nhìn nghề bằng con mắt trân trọng.

Ngoài vườn ông, sắc xuân đã bắt đầu rộn ràng. Lại Tết. Vẫn là giọng ông thầy Đông y xem nghề như máu thịt: “Tôi thường coi Tết như một lời nhắc: khởi đầu không nằm ở mâm cao cỗ đầy, mà ở cách ta bắt đầu một ngày. Ngủ đủ hơn, ăn chậm hơn, nói lời lành hơn, giữ thân tâm điều hòa hơn. Khi mỗi ngày đều có một chút tỉnh thức như vậy, thì cả năm tự nhiên sẽ bớt chệch nhịp… Tết, mùa xuân, chính là thời điểm đẹp nhất để mỗi người tập lại điều ấy, theo cách giản dị và đời thường nhất”.