'Làng Đại học' bên dòng Thạch Hãn

Làng Đại học

“Làng chúng tôi, hiếu học lắm, giỏi buôn bán lắm…”, ông Lê Dơn nói với giọng trầm ấm khi tôi vừa bước vào ngõ làng. Đôi mắt ông ánh lên niềm tự hào: “Trai thì ham học, gái thì tháo vát buôn bán. Đây là truyền thống bao đời rồi”.

Ông Dơn khẳng định chắc nịch: nhắc đến Lệ Xuyên, người dân vùng Triệu Phong, Quảng Trị thường gọi ngôi làng nhỏ bé này bằng cái tên đặc biệt: “làng Đại học”, bởi nhà nào cũng khuyến khích con em theo đuổi chữ nghĩa, “dù bán lúa giống cũng cho con ăn học”. Mà cái sự hiếu học là có từ thuở mô tê.

Theo các bậc cao niên của làng, từ thuở xưa, người dân làng Lệ Xuyên đã nổi tiếng với truyền thống đèn sách. Không ít bậc túc nho, khoa cử nhân từng xuất thân từ ngôi làng này. Trong bản hương ước cổ của làng, ghi chép lại từ thời phong kiến đến nhà Lê, nhà Nguyễn, Lệ Xuyên đã có một vị đậu Phó bảng, 11 vị đậu Cử nhân và 42 vị đậu Tú tài. Đây là con số đáng nể với một ngôi làng có số dân không đông và đời sống kinh tế còn nhiều khó khăn như Lệ Xuyên. Cũng là minh chứng cho tinh thần hiếu học đã được các thế hệ cha anh vun bồi từ thuở xa xưa.

Còn thời bình, lúc nhà tranh đèn dầu leo lắt hay đến buổi ấm no như bây giờ, tinh thần hiếu học vẫn không ngừng chảy trong mạch nguồn truyền thống của làng. Theo thống kê chưa đầy đủ, đến nay Lệ Xuyên có hơn 500 người là phó giáo sư, tiến sĩ, thạc sĩ và cử nhân đại học. Ngay như ông Dơn, 4 người con cả trai và gái đều bước vào cánh cổng đại học, dẫu kinh tế cả gia đình chỉ trông chờ vào vài sào ruộng. “Hành trình nuôi những người con từ khi bước vào cổng trường đại học cho tới ngày tốt nghiệp ra trường, có công ăn việc làm ổn định là cả một “kỳ tích”, ông Dơn tâm sự.

Xem thêm:Làng Đại học Thủ Đức: Từ đô thị đại học đến trụ cột học thuật phía Đông Sài Gòn

Trong làng vẫn còn lưu truyền nhiều câu chuyện cảm động về sự hiếu học, tinh thần vượt lên hoàn cảnh. Chuyện rằng, có gia đình nghèo đến mức chẳng có gì ngoài đàn vịt. Tuy nhiên cả 7 anh em trong gia đình đều lần lượt đỗ đại học. Người học Sài Gòn, kẻ học Hà Nội, hay Huế, Đà Lạt… Sau này, khi đã công thành danh toại, mỗi lần cả nhà sum họp, người cha ngồi nhẩm tính, để lo cho 7 đứa theo học đại học, gần 1.000 con vịt đã được bán ra chợ, như một lời nhắc nhở đầy ý nhị, rằng dẫu thành đạt cũng đừng quên thuở thiếu thốn. 

 “Đực hết” 

Nếu đàn ông làng Lệ Xuyên một lòng theo nghiệp đèn sách, thì những người phụ nữ nơi đây lại phần đông lại rút về hậu phương. Tần tảo sớm hôm, họ buôn bán khắp các vùng quê Quảng Trị. Trên những đôi vai nhỏ nhắn đó không chỉ là gánh nặng mưu sinh, mà còn là chở theo ước mơ đèn sách của những người con, người em, người cháu.

Xem thêm: Quảng Trị phấn đấu có thêm hai huyện đạt chuẩn nông thôn mới

Từ những phiên chợ quê ở làng Bồ Bản, Phú Hội, Hà Tây đến các ngôi chợ lớn như Quảng Trị, Đông Hà, thậm chí xuôi tận miệt biển Cửa Việt, đâu đâu cũng in dấu chân người đàn bà Lệ Xuyên. Hàng hóa mang đi buôn có khi là thúng lúa thu mua từ làng bên, đem về xay gạo thành phẩm, có khi chỉ là mớ khoai, thúng bắp vừa thu hoạch…

Nhắc chuyện buôn bán của người Lệ Xuyên, có một nghề, được coi là sở trường của người Lệ Xuyên, đó là lái buôn các loài gia súc, gia cầm, mà dân gian quen gọi là “lái” bò, “lái” heo… Để tồn tại được với nghề này, các lái buôn ngoài tính nhanh nhạy với thị trường, thì tài xoay sở trong mọi hoàn cảnh cũng là một trong những tố chất cần có. Để nói đến độ lanh trí, tài xoay sở trong kinh doanh buôn bán của người Lệ Xuyên, dân gian hay truyền khâu nhau giai thoại “làng đực hết”. Nghe tưởng chỉ là một câu đùa, nhưng lại ẩn chứa nhiều điều thú vị.

Về giai thoại “làng đực hết”, có một cách lý giải vui trong dân gian. Chuyện rằng ngày xưa, dân làng đem heo ra chợ bán. Người mua muốn heo đực, bèn hỏi:

– “Heo ni đực hay cái?”

Dân Lệ Xuyên liền trả lời:

– “Đực hết!”

Người mua tưởng là toàn heo đực nên mua về, nào ngờ thả vào chuồng mới phát hiện toàn heo cái. Tức giận, họ kiện lên quan. Quan xử rằng: “Người Lệ Xuyên không sai. Cái lý được đưa ra để người Lệ Xuyên giành phần thắng: ‘đực hết’ nghĩa là… hết heo đực, chỉ còn heo cái mà thôi!”. Thế là làng thoát nạn. Câu chuyện hẳn chỉ là giai thoại thôi, nhưng nó cũng nói lên tinh thần “tự trào” của người Lệ Xuyên. Hài hước, tự trêu mình cho qua những cơ cực, oái ăm của đời…

Khoát nhẹ tay chỉ về những khoảng đất mà bao thế hệ đã chăm sóc, ông Lượng nói: “Nhường lại đất cho mở đường tôi tiếc lắm chứ, nhưng rồi đây cơ hội sẽ mở ra cho con cháu. Đường lớn đã mở, có chịu thiệt thòi một chút cũng xứng đáng”. 

Những lời tâm sự ấy như tinh thần hiếu học và khát vọng phát triển của Lệ Xuyên, ngôi làng nhỏ nhưng giàu trí tuệ và ý chí. 

Xem thêm:Duy trì, phát triển nghề truyền thống ở Triệu Phong