Lai Vung, 'báu vật' sau mùa quýt hồng, nem chua
Cuối tháng 10 này, xã Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp, đón đoàn khách đầu tiên đến lưu trú, tham quan, mở đầu cho hành trình thúc đẩy du lịch nông nghiệp sinh thái và du lịch cộng đồng.
Với chủ đề “Tour mới, không đụng hàng! Lai Vung không chỉ có quýt và nem”, chương trình dẫn du khách lang thang Lai Vung để thưởng thức đặc sản, "no con mắt" với những điểm đến đậm chất văn hóa bản địa.
Hai ngày... no nê
Vào ngày 31/10 và 1/11 đưa du khách từ TP.HCM đến trải nghiệm nhà vườn Bá Chuốt, thưởng thức đặc sản địa phương, tham quan đình cổ Định Yên, làng nghề dệt chiếu Định Yên, chùa cổ Hội Phước và ngắm hoàng hôn trên sông Hậu.
Ngày thứ hai, hành trình tiếp tục với chợ quê Lai Vung, nhà vườn Hồng Danh, lò nem Hoàng Khánh và tuyến đường Trái Cây Lai Vung. Du khách được tìm hiểu quy trình làm nem, trải nghiệm tự gói nem, thưởng thức các món ngon miệt vườn và nhận quà là đặc sản địa phương. Chương trình có giá ưu đãi 1.799.000 đồng/người.
Xã Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp, được thành lập trên cơ sở sáp nhập nguyên trạng diện tích tự nhiên và quy mô dân số của các xã Tân Thành, Tân Phước (Lai Vung), Định Yên và Định An (Lấp Vò), với diện tích hơn 71 km² và dân số trên 81.000 người, gần bằng một nửa dân số huyện Lai Vung trước đây.
Tên gọi Lai Vung có gốc từ tiếng Khmer “Sla Tamvun”, nghĩa là cau khô, đặc sản của làng Tân Lộc và Long Hậu thời khai hoang. Người Việt đọc trại thành Xla Tam Vung, rồi rút gọn thành Lai Vung. Người Pháp lập quận Lai Vung từ năm 1916. Trong chiến tranh, Lai Vung là xã An toàn khu.
Thông thường, thị trấn hoặc huyện lỵ được lấy làm tên xã mới, nên không ít người nhầm đường. Thị trấn cũ nay là xã Hòa Long, còn xã Lai Vung là vùng đất xưa, giáp sông Hậu, Cần Thơ, An Giang và hai xã Lấp Vò, Hòa Long (Đồng Tháp). Lai Vung là thủ phủ của quýt hồng và nem chua, đồng thời có hai di sản văn hóa phi vật thể quốc gia: nghề làm nem Lai Vung và nghề dệt chiếu Định Yên – Định An.
Quýt hồng Lai Vung đúng là... son
Quýt có nhiều loại như quýt đường (vỏ xanh), quýt Mường Khương (Lào Cai), quýt chum Bắc Kạn (trái lớn, vỏ xù xì), quýt giấy (vỏ rất mỏng), quýt Thái, quýt Úc… Ngoài quýt đường có vỏ xanh, các loại quýt nội địa thường có vỏ màu vàng. Riêng quýt Lai Vung có màu hồng cam tươi rói, nên được ưu ái gọi là quýt hồng, quýt son.
Ước tính, cả nước hiện có khoảng 18.000 ha trồng quýt, trong đó Lai Vung chiếm khoảng 1/6, tương đương 2.000 ha. Quýt hồng Lai Vung đã được cấp giấy chứng nhận đăng ký độc quyền, có giá trị dinh dưỡng và kinh tế. Loại quýt này được trồng ở Lai Vung từ đầu thế kỷ XX. Từ giống quýt thông thường, nhờ điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu đặc thù của Lai Vung, cây cho trái có chất lượng và hương vị khác biệt.
Ban đầu, quýt hồng Lai Vung được gọi là quýt “tiều son” vì trái ngọt, khi chín có vỏ căng bóng, màu cam đỏ, lâu hư, thường dùng để chưng, cúng. Về sau, loại quýt này được gọi là quýt hồng và trở thành thương hiệu nổi tiếng. Trái quýt hồng có ít hoặc không có hạt, vị ngọt thanh, chua nhẹ; múi mọng nước, thơm dịu, nước ép có màu vàng cam.
Quýt đường có quanh năm, nhưng quýt hồng lại đỏng đảnh, chỉ rộ trái chín vào tháng Chạp để chuẩn bị đón xuân. Mùa quýt hồng, trái trĩu cành, nhiều hơn lá, vàng rực cả vườn cây, khoe sắc cùng nam thanh nữ tú khắp nơi. Sắc vàng làm tươi cả trời xanh, sóng sánh niềm vui trong từng đôi mắt, tô hồng thêm những gò má đang yêu.
Nem chua: "Hàng độc"!
Ngoài quýt hồng, Lai Vung còn là thủ phủ nem chua. Gọi là nem chua để phân biệt với nem nướng Khánh Hòa, nem lụi Huế, nem rán (miền Bắc gọi là chả giò) và nem chay. Nem chua là món ăn khá phổ biến. Mỗi vùng có một loại nem đặc trưng như nem Phùng (Hà Nội), nem mắm Nam Định, nem chua Thanh Hóa, Huế, Bình Định, Phú Yên…
Nguyên liệu làm nem gồm thịt nạc xay, quết nhuyễn và da heo (bì) thái mỏng, trộn cùng gia vị, tiêu, tỏi, ớt rồi để lên men tự nhiên. Thành phẩm hội tụ đủ vị ngọt thanh, béo nhẹ, chua dịu, cay ấm, thơm thoảng; đồng thời có năm sắc màu từ thịt nâu đỏ, bì vàng xám, tiêu đen, tỏi trắng đến ớt xanh. Mỗi vùng có bí quyết gói lá riêng, tạo nên hương vị khác biệt.
Nem mắm Nam Định có lịch sử lâu đời, gắn với thời nhà Trần (giữa thế kỷ XIV); trong khi nghề làm nem Lai Vung chỉ mới hình thành gần 70 năm.
Bà Nguyễn Thị Mặn, thường gọi là Tư Mặn, người Lai Vung, được xem là tổ nghề nem của địa phương. Tận dụng thịt nạc và da heo vụn, bà làm nem để tiết kiệm, biếu người thân ăn chơi. Món ăn lạ miệng, được mọi người tấm tắc khen ngon rồi lan truyền, nhất là vào dịp lễ, Tết, giỗ chạp. Ban đầu, nem chỉ được bán trong xóm và các chợ nhỏ, sau đó theo chân khách đến các bến xe rồi lan rộng ra nhiều tỉnh, thành.
Vì nhiều lý do, làng nem ở một số vùng khác thường dần mai một hoặc phát triển chậm. Riêng nem Lai Vung, với sức trẻ đặc trưng Nam Bộ, ngày càng phát triển cả về chất lượng, sản lượng lẫn quy mô, với nhiều biến tấu. Nghề làm nem Lai Vung trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời là đặc sản ẩm thực để du khách trải nghiệm, thưởng thức. Thậm chí, còn có cả buffet nem với đủ món ngon hấp dẫn.
Kết hợp công nghệ với phương pháp thủ công, hàng chục cơ sở làm nem Lai Vung được cấp chứng nhận về chỉ dẫn hàng hóa, an toàn vệ sinh thực phẩm, đạt chuẩn OCOP… Nem Lai Vung truyền thống được gói bằng lá vông hoặc lá chùm ruột, bên ngoài bọc lá chuối và buộc bằng dây chuối. Ngày nay, nhiều cơ sở chuyển sang dùng ni-lông để gói, buộc nem hoặc sử dụng hộp nhựa.
Tiêu, tỏi, ớt giúp tăng hương vị, đồng thời cung cấp một số vitamin và khoáng chất như vitamin A, C, sắt, kẽm, kali, mangan, crom, canxi… Bì heo chứa collagen, có thể chuyển hóa thành gelatin trong quá trình chế biến. Nem lên men tự nhiên có thể chứa các vi khuẩn lactic có lợi.
Làng Định Yên: Yên nhờ... chiếu
Làng Định Yên được đặt tên theo thành hoàng Phan Văn An; do kiêng húy nên tên An được đọc thành Yên. Đình Định Yên được khởi dựng dưới thời vua Minh Mạng (1820–1840), được vua Tự Đức sắc phong năm 1852. Ngôi đình hiện nay được xây dựng vào khoảng năm 1910.
Đình Định Yên có kiến trúc “nội công, ngoại quốc”. Hai hành lang dài nối nhà tiền đường phía trước với nhà hậu đường phía sau, tạo thành khuôn viên hình chữ nhật bao quanh nhà thiêu hương và nhà thượng điện. Mái đình lợp ngói đại ống; các vì kèo, cột được chạm trổ hoa văn đầu rồng, lân, cá hóa long… tinh xảo. Các câu đối, liễn, bao lam sơn son thếp vàng, cẩn ốc xà cừ, chạm khắc hình cá hóa long, hoa sen, mẫu đơn cùng những bức tranh sơn thủy.
Làng Định Yên – Định An có nghề dệt chiếu truyền thống, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nghề dệt chiếu theo chân lưu dân từ Thái Bình, Nam Định vào vùng đất Lai Vung hơn trăm năm trước. Tiếc là đến nay vẫn chưa rõ ai là người khai sinh nghề.
Nằm bên sông Hậu, Định Yên có nhiều cồn, bãi bồi phù sa, thích hợp trồng cây nguyên liệu làm chiếu. Ban đầu, chiếu được dệt thủ công bằng những dụng cụ đơn giản. Cây lác được thu hoạch tại chỗ, phơi khô, nhuộm màu rồi đưa vào khung dệt. Chiếu bán trong làng và vùng phụ cận, về sau được đưa đi tiêu thụ ở nhiều tỉnh, thành và xuất khẩu.
Nhờ ứng dụng máy móc, công nghệ, làng nghề mở rộng quy mô, nhưng nguyên liệu ngày càng phải mua từ nơi khác. Cạnh làng chiếu là Bến Lác, vẫn tấp nập ghe thuyền. Thời hưng thịnh, chợ chiếu Định Yên nhộn nhịp ngày đêm. Tùy con nước, chợ chiếu ven sông thường họp từ khuya, dưới ánh đèn dầu hoặc đuốc mù u chập chờn, liêu trai; vì thế, chợ còn được gọi là Chợ Ma, chợ Âm Phủ…
Định Yên – Định An hiện có khoảng 450 hộ dân làm nghề dệt chiếu. Mỗi năm, làng nghề xuất xưởng khoảng 1,3 triệu sản phẩm như chiếu vảy ốc, chiếu bông in, chiếu bông dệt, chiếu con cờ, chiếu cổ, chiếu trắng… Các sản phẩm phục vụ sinh hoạt hằng ngày và nhu cầu thờ cúng. Xã đang có kế hoạch hỗ trợ làng nghề sáng tạo thêm các mặt hàng lưu niệm thủ công phục vụ du lịch.
Sông Hậu đẹp như tranh
Chùa cổ Hội Phước trầm mặc nép mình bên sông Hậu. Chùa do bà Như Định Trần Thị Ngôn khởi dựng năm 1845, ban đầu có tên là chùa Cảnh Long, sau đổi thành chùa Hội Phước; được trùng tu vào các năm 1997 và 2016. Chánh điện còn lưu giữ bộ kinh Trung Tôn từ thời vị hòa thượng khai sơn và đại hồng chung nặng hơn 300 kg từ thời vua Thiệu Trị.
Sông Hậu, đoạn chảy qua xã Lai Vung, đẹp như tranh, nhất là lúc hoàng hôn loang dần trên mặt nước đẫm phù sa, chậm rãi phủ một màn tím nhẹ tênh lên đất trời.
Từ trước đến nay, Lai Vung chỉ có vài nhà nghỉ bình dân, cơ sở vật chất còn đơn sơ. Khách du lịch ghé tham quan chốc lát vào dịp cuối năm hoặc chỉ dừng chân nghỉ ngơi, vệ sinh. Từ khi thành lập xã mới (ngày 1/7/2025), Lai Vung chuyển mình sau nhiều năm chỉnh trang, cải thiện hạ tầng. Đường sá sạch đẹp, lề đường thông thoáng. Quảng trường Lai Vung và hệ thống đèn trang trí “Ký ức cầu Lai Vung xưa” rất ấn tượng.
Nhà khách Sông Hậu được cải tạo từ trụ sở cơ quan dôi dư sau sáp nhập, trở thành cơ sở lưu trú tinh tươm, lịch lãm. Đường Trái Cây, dọc Quốc lộ 54, là nơi hội tụ trái cây miền Tây, bán sỉ lẫn lẻ, tha hồ thử và mua.
Các nhà vườn Bá Chuốt, Hồng Danh, Ngọc Hoa, Sáu Giang… có cảnh quan đa dạng, trái cây quanh năm và nhiều dịch vụ theo mùa để níu chân khách. Những trải nghiệm như làm nông dân miệt vườn, câu cá, làm nem, dệt chiếu, làm mứt vỏ quýt, sấy chuối khô muối ớt… hấp dẫn du khách ở nhiều lứa tuổi. Chợ quê họp từ sáng sớm, với cảnh mua bán dân dã, vô số sản vật đồng quê tươi rói và những món bánh dân gian mê hoặc lòng người.
"Kính thưa các loại ẩm thực"
Ẩm thực Lai Vung có nhiều món ngon, nổi bật là buffet “kính thưa các loại nem chả” ở lò nem Hoàng Khánh. Nhà vườn Bá Chuốt có các món như gỏi đu đủ vườn, tép ruộng, gà ăn lúa xào sả ớt, tôm đồng hấp dừa, vịt xáo củ hủ khóm, lẩu chua lươn đồng, đọt lang và bông bí luộc… Các món chay ở chùa Hội Phước cũng không thể bỏ qua.
Nhà hàng nổi Sông Hậu (vốn là một chiếc phà đã ngừng hoạt động) và cà phê Dely ven sông là những lựa chọn lý tưởng để “nghinh phong”, “vọng nguyệt” và tiễn hoàng hôn cùng tri âm, tri kỷ. Tráng miệng là trái cây Lai Vung theo mùa, mứt vỏ quýt, chuối sấy khô muối ớt… Thức uống có nước ép quýt đường, quýt hồng, các loại “sâm Lai Vung”, rượu quýt, rượu cà na…
Nhiều hoạt động thiết thực đang được triển khai như hội chợ và “Những ngày hội Lai Vung” gắn với mùa quýt hồng; xây dựng “Thời khóa biểu du lịch” Lai Vung theo từng tháng và bộ “Sản phẩm tour đặc thù” của địa phương. Địa phương cũng đang hoàn thiện khách sạn Lai Vung Riverside (nâng cấp từ Nhà nghỉ Hai Mách) và phát triển các mô hình Gardenstay đặc thù.
* Chủ tịch Lửa Việt Tours
