Khi phân bón giả ra tới ruộng, ai đền cho người nông dân?

Cảnh báo từ những con số “khủng” của phân bón giả

Những ngày cuối tháng 9 đến đầu tháng 10/2026, dư luận chấn động khi Công an tỉnh Đắk Lắk phát hiện, triệt phá đường dây sản xuất, kinh doanh phân bón giả quy mô đặc biệt lớn.

Mở rộng điều tra, ngày 25/9/2026, Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk đã khởi tố bị can, bắt tạm giam Phạm Thị Thanh Đẹp (47 tuổi, Giám đốc Công ty TNHH SX XNK Con Ngựa Xanh) cùng 6 đối tượng liên quan.

Thủ đoạn của đường dây này là nhập khẩu phân bón giá rẻ từ các nước Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Úc, Hà Lan rồi tráo bao bì, giả mạo nhãn mác và nguồn gốc xuất xứ Châu Âu (Bỉ) để bán với giá cao.

Tổng số lượng phân bón vi phạm lên tới hơn 24.200 tấn, thu lợi bất chính hơn 60 tỷ đồng trên tổng doanh thu khoảng 159 tỷ đồng. Hơn 200 đại lý, doanh nghiệp trên toàn quốc đã nhập số hàng này để bán cho hàng vạn hộ nông dân trồng cà phê, sầu riêng, hồ tiêu tại Tây Nguyên.

Đến ngày 10/10/2026, Bộ Công an đã đăng cảnh báo nguy cơ vi phạm pháp luật trong kinh doanh phân bón trên Cổng thông tin điện tử, đồng thời khen thưởng chiến công của Công an tỉnh Đắk Lắk vào ngày 14/10/2026.

Trước đó, vào đầu tháng 10/2026, Cục Quản lý thị trường tỉnh Đồng Tháp cũng ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính gần 150 triệu đồng đối với một doanh nghiệp kinh doanh phân bón lá sinh học sai nhãn so với quyết định lưu hành.

Trong tổng số 2.000 gói hàng vi phạm, doanh nghiệp này đã kịp tuồn 1.440 gói ra thị trường trước khi bị kiểm tra. Và tất nhiên, phân đã đến tay người trồng lúa và cây ăn trái.

Vòng xoáy trách nhiệm pháp lý: Người bị bắt, kẻ bị phạt, đại lý loay hoay

Xét theo quy định pháp luật, trách nhiệm của các bên sau khi hàng vi phạm tiêu thụ ra thị trường được phân định rất cụ thể.

Đối với nhóm sản xuất, cầm đầu (vụ Đắk Lắk), Phạm Thị Thanh Đẹp cùng các bị can bị điều tra về tội Sản xuất, buôn bán hàng giả theo Điều 195 Bộ luật Hình sự.

Toàn bộ kho bãi, xưởng sản xuất và tài sản của các đối tượng bị phong tỏa, kê biên để phục vụ công tác tố tụng và thu hồi khoản lợi bất chính.

Đối với doanh nghiệp vi phạm nhãn mác (vụ Đồng Tháp), doanh nghiệp chịu mức phạt tiền gần 150 triệu đồng, đồng thời bị buộc thu hồi 560 gói phân bón chưa tiêu thụ để khắc phục hậu quả về nhãn hàng hóa theo quy định.

Đối với các đại lý bán lẻ, theo Điều 608 Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đại lý là bên trực tiếp thu tiền của dân nên có nghĩa vụ bồi hoàn hoặc bồi thường cho nông dân trước, sau đó mới có quyền khởi kiện yêu cầu nhà sản xuất hoàn trả lại tiền.

Nông dân: Đòi tiền như "tìm kim đáy bể"

Dù quy định đã rõ, nhưng trên thực tế, cơ hội để người dân trồng cà phê tại Đắk Lắk hay trồng lúa tại Đồng Tháp cầm được tiền bồi thường thiệt hại năng suất, thì chỉ có… ngủ mơ.

Muốn đòi bồi thường sụt giảm năng suất, nông dân phải có biên bản giám định kỹ thuật khẳng định cây trồng bị suy yếu do phân bón kém chất lượng chứ không phải do sâu bệnh hay thời tiết. Tuy nhiên, sau vài tuần bón xuống đất, phân bón đã hòa tan hoàn toàn, việc lấy mẫu kiểm định độc lập là điều không thể thực hiện.

Hơn 80% nông dân mua vật tư nông nghiệp tại các đại lý quen theo hình thức mua trả chậm đến cuối vụ. Giao dịch không có hóa đơn VAT, không biên nhận ghi rõ mã lô sản xuất. Khi sự cố xảy ra, đại lý hoàn toàn có thể phủ nhận việc đã bán lô hàng vi phạm đó cho dân.

Với các vụ án hình sự như vụ 24.200 tấn phân bón tại Đắk Lắk, nông dân được xác định là người bị hại hoặc người có quyền lợi liên quan. Quá trình điều tra, xét xử và thi hành án thường kéo dài từ 12 đến 24 tháng.

Toàn bộ tài sản kê biên phải ưu tiên xử lý theo bản án của Tòa án, người dân không thể bỏ trống ruộng rẫy để chờ đợi tiền bồi thường.

Nông dân tự bảo vệ mình hay chờ pháp luật?

Việc cơ quan công an triệt phá đường dây giả mạo 24.200 tấn phân bón, hay Quản lý thị trường phạt nặng doanh nghiệp tuồn 1.440 gói hàng sai nhãn, là bước đi quyết liệt để làm sạch thị trường.

Nhưng chừng nào cơ chế giám định thiệt hại nông nghiệp chưa được đơn giản hóa, người nông dân vẫn là bên chịu tổn thất nặng nề nhất.

Để không rơi vào cảnh "tiền mất tật mang", không còn cách nào khác, nông dân phải… thủ thế trước khi vác phân về nhà.

Mua phân bón tại bất kỳ đại lý nào cũng phải yêu cầu ghi giấy biên nhận rõ tên sản phẩm, ngày mua và mã số lô hàng.

Luôn giữ lại ít nhất một vỏ bao bì (có chứa mã lô/hạn sử dụng) và một lượng phân mẫu nhỏ trong hũ kín cho đến hết vụ thu hoạch.

Ngay khi phát hiện cây trồng có dấu hiệu cháy lá, rụng trái bất thường sau khi bón, phải lập tức báo cáo cơ quan chức lập biên bản ghi nhận hiện trạng tại chỗ trước khi tiến hành khắc phục.

Với cơ chế pháp lý và thực tế sản xuất hiện nay, thì nhà nước phải có “lưới lọc” sạch sẽ ngay khi sản phẩm rời khỏi xưởng và đến tay nông dân; bảo vệ người nông dân trước gian lận. Còn nông dân, đừng để “được vạ thì má đã sưng”.

Cần xử lý mạnh tay hơn với nạn phân bón giả

Phân biệt phân bón giả, thật: Quá khó cho người nông dân