Khai thác kho tàng Y học cổ truyền: Di sản Hoàng Nguyên Cát và Ngự dược Triều Nguyễn

"Quỳ viên gia học": Bộ bách khoa toàn thư Y học

Danh y Hoàng Nguyên Cát được xem là gương mặt tiêu biểu của y học dân gian và cung đình Việt Nam, được người xưa tôn là chữa bệnh giỏi như Thần.

Danh y Hoàng Nguyên Cát hiệu là Long Môn tiên sinh, sinh năm 1702 tại làng Vạn Lộc, huyện Chân Phúc (nay là phường Nghi Tân, Nghệ An).

Ông từng đỗ kỳ thi Hương năm 21 tuổi (1723) nhưng đã từ bỏ con đường quan lộ, chuyên tâm tìm thầy, học nghề thuốc để chữa bệnh cứu người. Suốt gần nửa thế kỷ hành nghề, ông đã dồn tâm huyết biên soạn bộ sách đồ sộ "Quỳ Viên gia học".

"Quỳ Viên Gia Học" là bộ sách gồm khoảng 11 quyển, dày hơn 1.000 trang, được ví như một bộ  "Y khoa toàn thư," bao quát đầy đủ các lĩnh vực: Y đức, y lý, dược học, phương tễ, bệnh học, bệnh án và kinh nghiệm lâm sàng...

Đây là di sản y học hiếm hoi vừa mang giá trị hàn lâm sâu sắc, vừa giàu tính thực tiễn cao.
TTND. PGS.TS Đậu Xuân Cảnh, Chủ tịch Hội Đông Y Việt Nam, nhấn mạnh bộ sách là công trình có giá trị học thuật và thực hành rất lớn, phản ánh rõ nét tư tưởng y học nhân văn của tác giả.

Ngự dược Triều Nguyễn: Bài thuốc cung đình chăm sóc vua Minh Mang

Hệ thống ngự dược triều Nguyễn – đặc biệt dưới thời Vua Minh Mạng, vị vua nổi tiếng với chủ trương dưỡng sinh cường thân – được coi là kho tàng y học cung đình đặc biệt.

Bài thuốc "Minh Mạng thang" (còn được lưu truyền dưới tên gọi Nhất dạ ngũ giao hay Nhất dạ lục giao) là bài thuốc tối mật của triều đình, được các ngự y trong Thái Y viện bốc riêng cho vua.

Bài thuốc này nhằm đại bổ khí huyết; kiện tỳ, ích thận; tăng cường thể lực; dưỡng tâm, an thần; kéo dài tuổi thọ...

Các phiên bản lưu truyền hiện nay có sự khác biệt (thường có từ 33 đến 40 vị) do bản gốc chưa được tìm thấy chính thức. Tuy nhiên, nguyên tắc phối ngũ đều rất chặt chẽ, tinh tuyển, thường lấy Bát Trân Thang (gồm các vị thuốc bổ khí huyết như Hồng sâm, Phục linh, Bạch truật, Đương quy, Thục địa...) làm nền tảng, kết hợp với nhiều dược liệu quý khác nhằm đại bổ thận tráng dương, mạnh gân cốt.

Bài thuốc thường được sử dụng dưới dạng ngâm rượu hoặc sắc uống.

Việc khảo cứu lại những bài thuốc này với sự hỗ trợ của y học hiện đại – từ dược lý, hóa thực vật đến dược lâm sàng – được đánh giá là hướng đi quan trọng giúp xác định độ an toàn, cơ chế tác dụng và tính khả thi khi ứng dụng cho chăm sóc sức khỏe cộng đồng ngày nay.

Các giá trị mà Lương y Hoàng Nguyên Cát để lại, cùng kho tàng ngự dược triều Nguyễn, là nguồn lực quan trọng cho YHCT đương đại. Giới khoa học đang triển khai các hướng nghiên cứu nhằm chuẩn hóa và chuyển giao tinh hoa y học này.

Cũng trong khuôn khổ sự kiện, Hội Đông y Việt Nam đã tổ chức Lễ vinh danh Thầy thuốc Đông y tiêu biểu và Phòng khám/Phòng chẩn trị YHCT tiêu biểu toàn quốc đợt 2 năm 2025, nhằm ghi nhận và động viên những cá nhân, tập thể có thành tích xuất sắc trong bảo tồn và phát triển YHCT Việt Nam.