Hai mươi năm ẩn mình giữa đồng cỏ, chờ sếu hót bình minh

Trong số đó, có một người đã đi hết thanh xuân, 20 năm bền bỉ theo dấu chân sếu, ghi lại những khoảnh khắc quý giá nhất – đó là nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hoàng Nam (Châu Đốc, An Giang). Để có được một bức ảnh sếu hót song ca dưới bình minh, sếu múa khiêu vũ, hay đàn sếu chạy đà rầm rập rồi bay rợp trời, anh phải nhiều lần dầm mình dưới nước lạnh từ sáng tinh mơ đến tối mịt, nằm bất động trên đồng hoang với chai nước lớn và túi xúc xích. Chỉ một cử động nhỏ cũng đủ khiến đàn sếu cảnh giác, bỏ đi, biến mọi nỗ lực thành con số không.

Hai thập kỷ theo dấu sếu đầu đỏ

Sinh ra bên dòng Mekong, tuổi thơ Nguyễn Hoàng Nam gắn liền với những mùa nước nổi và đàn chim hoang dã. Nhưng bước ngoặt lớn nhất đến vào năm 2005, khi anh lần đầu chứng kiến đàn sếu đầu đỏ đáp xuống đồng cỏ năn Phú Mỹ (Kiên Giang). Vẻ đẹp mạnh mẽ mà kiêu hãnh, sự huyền bí và tập tính đặc biệt của sếu đầu đỏ đã thôi thúc anh dành trọn đam mê cho nhiếp ảnh thiên nhiên, nhất là với loài chim quý này.

Hai mươi năm, mỗi mùa sếu về, anh Nam lại gác lại công việc, gia đình, rời nhà, vượt 70km mang theo bộ máy ảnh, áo ngụy trang, bình nước lớn và túi xúc xích. Đã thành thói quen, những bữa cơm Tết ấm cúng đôi khi nhường chỗ cho bữa ăn vội trên đồng, chỉ để không lỡ khoảnh khắc đàn sếu xuất hiện trên nền sương sớm.

Anh Nam chia sẻ: "Có khi mùng 9 Tết, tôi đã ra đồng từ khi trời còn tối, sương dày che mờ cả bãi cỏ. Cảnh tượng sếu về giữa sương là thứ không gì thay thế được. Những ngày đó, chỉ cần nghe tiếng sếu hót là tôi quên hết mệt nhọc."

Không ai hiểu rõ cái giá của một bức ảnh sếu đẹp bằng chính người nghệ sĩ. Anh Nam chia sẻ: "Có chuyến, suốt từ 5h sáng đến tối mịt, tôi phải ngụy trang, dầm mình dưới nước, nằm bất động trên nền bùn lạnh, không dám rút lui, không dám cử động mạnh vì chỉ cần sơ suất nhỏ là đàn sếu cảnh giác bay đi."

Anh Nam chia sẻ: "Sếu rất khôn, cực kỳ nhạy cảm với chuyển động lạ. Mình tiến một chút là nó lùi, luôn giữ khoảng cách khoảng 15 mét, như có cái thước đo vô hình vậy. Có hôm nằm suốt ngày, chỉ dám uống nước, ăn xúc xích cho khỏi đói, đợi đến khi sếu bay về ngủ mới dám rời chỗ. Cảm giác lúc đó vừa phấn khích vừa kiệt sức, nhưng chỉ cần chụp được một khoảnh khắc sếu hót, múa hay chạy đà là mọi vất vả đều xứng đáng."

Xem thêm: Theo dấu chim thiêng

Vẻ đẹp của sếu đầu đỏ không chỉ ở dáng cao lớn, đầu đỏ rực, mà còn ở những khoảnh khắc sinh động: cảnh hai con sếu đứng cạnh nhau, cổ vươn cao, mở mỏ hót song ca giữa bình minh; cảnh sếu giang rộng cánh múa ghép đôi, khiêu vũ dưới nắng sớm; hay khi đàn sếu chạy đà trên đồng cỏ, vỗ cánh rầm rập rồi đồng loạt bay lên, phủ kín cả một vùng trời.

Anh Nam chia sẻ: "Chụp sếu đẹp nhất là lúc chúng cùng hót, múa, hoặc chuẩn bị bay. Sếu lớn nên khi bay phải chạy đà, tiếng chân đạp đất và tiếng cánh vang cả cánh đồng. Có lúc, mười mấy con sếu nối nhau chạy rồi cùng lúc tung cánh – nhìn mà nổi da gà, phải canh thật chuẩn mới bấm được khoảnh khắc ấy."

Những bức ảnh của anh Nam vì vậy luôn sống động: sếu moi củ năn, sếu con theo mẹ, cảnh khiêu vũ ghép đôi, cảnh đàn sếu rợp trời, và cả những lần ngước nhìn bầu trời, thấy bầy sếu như những dải lụa bạc lướt qua giữa sương.

Có những năm, ở Phú Mỹ cả tuần không gặp sếu, anh rẽ qua miếu người đi đồng, lặng lẽ thắp nhang vái xin. Sáng hôm sau, hơn 300 con sếu kéo về, bay rợp trời, tiếng hót vang vọng cả cánh đồng – khoảnh khắc mà người nghệ sĩ chỉ biết lặng im, nhấn máy trong xúc động tột cùng.

Anh Nam chia sẻ: "Lần ấy, sếu bay qua đầu chỉ cách 6 - 7 mét, sải cánh tới 3,5 mét, tiếng vỗ cánh rền vang, tôi quên hết mệt nhọc, chỉ biết thầm cảm ơn đất trời đã cho mình chứng kiến."

Cuộc theo dấu xuyên biên giới

Không chỉ săn sếu ở Việt Nam, những năm gần đây, khi sếu ngày càng thưa vắng, anh Nam sang Campuchia – chỉ cách biên giới An Giang vài chục cây số – tiếp tục theo dấu. Để thuận lợi, anh tự học tiếng Khmer, giao tiếp với người dân, thuyết phục các tổ chức bảo tồn, cho họ xem ảnh từng chụp ở Việt Nam để chứng minh đam mê và xin hỗ trợ chỉ dẫn địa điểm, giờ ăn, giờ bay của đàn sếu.

Anh Nam chia sẻ: "Không đam mê thì không ai làm nổi. Nhiều khi phải năn nỉ, học hỏi từng chút một, chỉ để có thêm cơ hội lưu lại khoảnh khắc hiếm hoi này."

Ở Campuchia, ngoài khó khăn về ngôn ngữ, còn là cảm giác cô đơn giữa vùng đồng hoang xa lạ. Nhưng đối với anh Nam, chỉ cần được chứng kiến lại cảnh đàn sếu về, những tiếng hót và điệu múa của sếu đầu đỏ là mọi gian khổ đều được đền đáp.

Không giữ đam mê cho riêng mình, Nguyễn Hoàng Nam thường xuyên tổ chức các đoàn nhiếp ảnh trẻ về đồng cỏ, hướng dẫn cách tiếp cận, ngụy trang, “đọc” ngôn ngữ của sếu để ghi lại khoảnh khắc quý giá.

Anh Nam chia sẻ: "Sếu quý, thiên nhiên mong manh như vậy, nếu mình không kể lại, không truyền cảm hứng, thì một ngày nào đó chỉ còn ký ức. Mỗi mùa sếu về, tôi vẫn mong có nhiều bạn trẻ sẽ cùng tiếp tục hành trình này."

Xem thêm: Người ở núi là tiên

Sếu đầu đỏ: Biểu tượng mong manh và hồi chuông sinh thái

Sếu đầu đỏ (Grus antigone sharpii) là loài chim lớn nhất vùng đất ngập nước châu Á, cao tới 1,8 mét, sải cánh hơn 3,5 mét, nặng 6 - 10kg. Điểm nổi bật là phần đầu và cổ trụi lông, đỏ rực, bộ lông xám bạc ánh lên trong nắng sớm, dáng đi kiêu hãnh như một vị vua của cánh đồng. Sếu rất thủy chung, sống theo gia đình nhỏ, kết đôi suốt đời, nuôi con cho đến khi trưởng thành.

Sếu chỉ sinh sản mỗi mùa một lần, tỷ lệ sống sót của sếu con rất thấp. Sếu non đầu chưa đỏ, lớn lên mới chuyển màu, học bay, học múa, học moi củ năn dưới sự bảo vệ của cha mẹ. Khi đến tuổi trưởng thành, sếu sẽ cùng nhau múa ghép đôi, một nghi thức vừa đẹp vừa phức tạp. Những điệu múa, khúc hót của sếu không chỉ để giao phối, mà còn là khẳng định tình yêu, sự gắn kết bền vững.

Nơi nào còn sếu, nơi đó đất trời còn thuần tự nhiên. Vì quá phụ thuộc vào môi trường cỏ năn kim, sếu đầu đỏ trở thành “chỉ báo” mong manh nhất cho hệ sinh thái đất ngập nước khi những đồng năn biến mất. Chỉ cần ruộng cỏ bị chuyển đổi, cải tạo để nuôi tôm, làm lúa, môi trường sống biến mất thì sếu cũng không còn nơi trú ngụ.

Năm 2007, Việt Nam ghi nhận khoảng 350 cá thể sếu đầu đỏ, tập trung ở Tràm Chim và Phú Mỹ. Đến 2025, số này chỉ còn vỏn vẹn 87 cá thể nhưng chỉ thỉnh thoảng lượn qua Việt Nam rồi lại về Campuchia trú ngụ. Đàn sếu từng rộn ràng tiếng hót, bay rợp trời, nay chỉ còn vương lại trong ký ức và tranh ảnh.

Anh Nam chia sẻ: "Sếu đầu đỏ sinh sản rất chậm, có năm không nở được lứa nào. Chỉ cần thiếu môi trường hoặc bị săn bắt là số lượng giảm hẳn. Tôi từng chụp đàn sếu hơn 300 con, bây giờ chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Nhớ lại cảnh chúng bay rợp trời năm nào mà đau lòng."

Xem thêm: Nông dân Campuchia trồng lúa bản địa bảo tồn sếu đầu đỏ

Người kiên nhẫn như… sếu

Trong suốt hai mươi năm, Nguyễn Hoàng Nam đã chụp hàng chục ngàn bức ảnh về sếu đầu đỏ, từ cảnh sếu moi củ năn, sếu con chập chững theo mẹ, đến lúc sếu trưởng thành múa, hót, chạy đà vỗ cánh. Đặc biệt, anh nổi tiếng với các bức ảnh “Song ca dưới mặt trời đỏ” – hai con sếu hót song ca trong ánh bình minh rực rỡ; “Đàn sếu chạy đà” – cảnh tượng đàn sếu nối đuôi nhau chạy trên đồng cỏ, chuẩn bị tung cánh bay; “Khiêu vũ trên đồng năn” – cảnh sếu múa ghép đôi lãng mạn, đầy tính biểu tượng.

Những bức ảnh ấy không chỉ giành huy chương vàng tại các cuộc thi nghệ thuật trong nước, mà còn được sử dụng trên lịch xuân, báo chí, tạp chí bảo tồn, góp phần đánh thức ý thức cộng đồng về trách nhiệm giữ gìn thiên nhiên.

Anh Nam chia sẻ: "Chụp được một bức ảnh sếu đẹp phải trả giá bằng hàng tuần, hàng tháng phục kích. Có khi chỉ một giây lơ là là lỡ mất. Sếu không chờ ai, mình phải kiên nhẫn như chúng, hoà mình vào thiên nhiên, chịu lạnh, chịu đói, chịu cô đơn. Nhưng đổi lại là cảm giác vỡ oà khi thấy đàn sếu cùng hót, cùng múa, cùng bay. Đó là lý do tôi không thể rời máy ảnh."

Không nhiều người biết, để có một bức ảnh sếu sống động, anh Nam phải chuẩn bị kỹ lưỡng từng chi tiết: Bộ đồ ngụy trang lẫn với màu cỏ, giúp hòa mình vào thiên nhiên, ống kính tele dài cả mét, đủ để bắt trọn chuyển động dù ở khoảng cách xa, bình nước lớn và túi xúc xích – “bạn đồng hành” cho những ngày dài nằm im trên đồng cỏ, không dám cử động mạnh, chỉ uống nước cầm hơi và ăn nhẹ qua ngày.

Có những năm phải năn nỉ vợ để được tiếp tục theo đuổi đam mê, vì chụp sếu rất tốn kém, thu nhập từ ảnh không bù đủ chi phí. Nhưng cứ mỗi mùa sếu về, lòng lại thôi thúc lên đường. Anh Nam chia sẻ: "Chỉ cần một lần được nhìn thấy đàn sếu chạy đà, tung cánh bay rợp trời là mọi vất vả đều tan biến. Tôi hi vọng những bức ảnh của mình sẽ lay động nhiều người, để sếu đầu đỏ còn mãi ở lại trên đất này."

Xem thêm: Đưa loài chim biểu tượng về Vườn quốc gia Tràm Chim

Mỗi khi bình minh ló rạng trên đồng cỏ năn, tiếng sếu hót lại vang vọng giữa đại ngàn phương Nam. Người nghệ sĩ ấy – với đôi mắt kiên nhẫn, bộ đồ ngụy trang và chiếc máy ảnh dài cả mét – vẫn lặng lẽ dõi theo từng cánh chim bay. Hai mươi năm đi cùng sếu là hai mươi năm bền bỉ, dấn thân, góp nhặt từng khoảnh khắc đẹp cho đời, cho đất trời, cho những giấc mơ bảo tồn chưa trọn vẹn.

Có thể một ngày đàn sếu đầu đỏ sẽ thưa vắng, nhưng nhờ những con người như Nguyễn Hoàng Nam, những khoảnh khắc vàng – sếu hót, sếu múa, sếu bay rợp trời – sẽ mãi ngân vang trong ký ức và tâm hồn người Việt. Đó không chỉ là chuyện của riêng nhiếp ảnh, mà còn là câu chuyện của trách nhiệm, tình yêu, của “giữ hồn sếu” cho đất trời phương Nam, cho mai sau. 

Cũng có lúc, nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hoàng Nam nức nở trong lòng khi nghĩ về đàn sếu: chúng bay về rực rỡ, rồi lại bay đi trong ngẩn ngơ của người đứng sau ống kính.