Giao quyền cấp chứng nhận gạo thơm: Địa phương đã sẵn sàng?

Áp lực chi phí khi giá xuất khẩu gạo thơm lao dốc

Số liệu 5 tháng đầu năm 2026 của ngành gạo đang phơi bày một nghịch lý: sản lượng xuất khẩu tăng 6,6% nhưng giá trị thu về lại giảm 3,6%. Trong bối cảnh giá gạo xuất khẩu bình quân sụt giảm gần 10%, việc tối ưu hóa chi phí và cắt giảm thủ tục hành chính không còn là việc khuyến khích, mà là áp lực bắt buộc để giữ biên lợi nhuận cho doanh nghiệp. Do đó, chủ trương chuyển giao thẩm quyền cấp chứng nhận chủng loại gạo thơm theo cam kết của EVFTA và UKVFTA về cho các địa phương từ ngày 1/7/2026, được kỳ vọng sẽ hạ giá thành và giảm bớt chi phí tuân thủ.

Quy định mới cắt giảm tối đa các khâu trung gian. Thay vì phải gửi hồ sơ ra Bộ Nông nghiệp và Môi trường tại Hà Nội, doanh nghiệp có thể nộp và nhận kết quả ngay tại tỉnh trong vòng 5 ngày làm việc. Việc kế thừa biên bản kiểm tra ruộng lúa của các tổ chức khảo nghiệm độc lập mà không cần tổ chức kiểm tra thực địa lại là điểm mấu chốt giúp rút ngắn thời gian và chi phí logistics cho các bên.

Vướng mắc phối hợp liên tỉnh và khoảng trống dữ liệu

Tuy nhiên, từ văn bản chính sách đến vận hành thực tế đang xuất hiện những khoảng trống lớn. Tính đến giữa tháng 6/2026, mới chỉ có 8 trên tổng số 34 tỉnh, thành phố hoàn tất việc gửi mẫu chữ ký và con dấu về Bộ Nông nghiệp và Môi trường để thông báo cho cơ quan hải quan nước bạn. Sự lệch pha về năng lực hành chính đang thấy rõ: trong khi các địa phương trọng điểm tại ĐBSCL bắt nhịp khá nhanh, nhiều tỉnh thành khác vẫn chậm trễ. Nếu tình trạng này không được cải thiện trong vài ngày tới, nguy cơ tắc nghẽn luồng hàng xuất khẩu sang châu Âu là điều khó tránh khỏi.

Một bài toán thực tế khác vẫn đang bỏ ngỏ là cơ chế phối hợp liên tỉnh. Đặc thù của ngành gạo là chuỗi cung ứng phân tán: doanh nghiệp có thể đặt trụ sở tại TP.HCM hoặc Cần Thơ, nhưng thu mua lúa thơm tại Sóc Trăng và tổ chức xay xát, đóng gói tại Tiền Giang. Khi thẩm quyền thuộc về cấp tỉnh, doanh nghiệp sẽ phải xin xác nhận tại địa phương nơi có vùng trồng hay nơi đặt nhà máy? Nếu thiếu một hệ thống dữ liệu số liên thông giữa các địa phương, quy trình này nguy cơ làm phát sinh thêm các loại "giấy phép con" và kéo dài thời gian chờ đợi của doanh nghiệp.

Rủi ro từ áp lực thành tích và yêu cầu hậu kiểm

Bên cạnh câu chuyện thủ tục, việc phân cấp còn đi kèm áp lực kiểm soát chất lượng. EU và Vương quốc Anh là những thị trường đặc biệt khắt khe về tính thuần chủng của giống và tính chuẩn xác của vùng trồng. Khi quyền lực được giao về địa phương, nếu xảy ra tình trạng nới lỏng quản lý do áp lực chạy theo chỉ tiêu kim ngạch xuất khẩu của tỉnh, hậu quả sẽ rất khôn lường. Chỉ cần một lô hàng bị phía bạn phát hiện giả mạo chủng loại hoặc lẫn tạp chất, lệnh phạt hoặc siết chặt kiểm tra sẽ áp dụng cho toàn bộ quốc gia chứ không riêng một địa phương nào, làm tổn hại nghiêm trọng đến lợi thế thuế quan từ các FTA.

Để loại bỏ các rủi ro này, việc phân cấp không thể thực hiện theo tư duy cơ học là chuyển giao con dấu giấy và chữ ký tay. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng các địa phương cần đồng bộ hóa toàn bộ quy trình lên hệ thống dữ liệu điện tử một cửa, cho phép đối chiếu mã vùng trồng và biên bản khảo nghiệm tự động. Đồng thời, cơ quan quản lý Trung ương phải chuyển hẳn sang vai trò hậu kiểm, lập các tổ kỹ thuật hỗ trợ trực tuyến để xử lý các sự cố phát sinh về chứng nhận trong giai đoạn đầu chuyển giao, đảm bảo luồng xuất khẩu của hạt gạo Việt không bị đứt gãy.