Giải bài toán năng lượng sạch cho chế biến nông sản

Năng lượng sạch mở hướng chuyển đổi công nghệ chế biến nông sản

Theo báo cáo Đẩy nhanh điện khí hóa tại Đông Nam Á do Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) công bố tháng 11/2026, năng lượng tạo nhiệt chiếm gần 70% tổng tiêu thụ năng lượng công nghiệp khu vực. Đáng chú ý, khoảng 55% nhu cầu nhiệt công nghiệp thuộc nhóm nhiệt độ thấp và trung bình, tức dưới 400°C, cao hơn mức trung bình 40% của thế giới.

Đây là nhóm quy trình có dư địa chuyển đổi lớn sang công nghệ điện. Theo IEA, phần lớn công nghệ phục vụ các quy trình nhiệt độ thấp và trung bình đã đạt mức sẵn sàng thương mại hóa cao nhất (TRL 9), trong đó có bơm nhiệt công nghiệp, nồi hơi điện và động cơ điện hiệu suất cao.

Theo kịch bản chính sách đã công bố của IEA, giai đoạn 2025 - 2035, nhu cầu điện công nghiệp Đông Nam Á có thể tăng khoảng 40%. Riêng ngành thực phẩm và thuốc lá, tỉ trọng điện trong tiêu thụ năng lượng dự kiến tăng khoảng 6 điểm phần trăm vào năm 2035, thuộc nhóm có mức tăng lớn nhất.

Tuy nhiên, việc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch không chỉ nằm ở thay thế thiết bị đốt nhiên liệu bằng thiết bị sử dụng điện. Với ngành chế biến nông sản, một hướng đi khác là tận dụng chính những phụ phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất để tạo nhiệt và phát điện. Giải pháp này vừa khai thác nguồn nguyên liệu sẵn có, vừa bổ sung nguồn năng lượng phục vụ hoạt động chế biến.

Biến phụ phẩm lúa gạo, bã mía thành nguồn năng lượng tại chỗ

Tại Việt Nam, hướng đi này đã được triển khai trong ngành mía đường và chế biến lúa gạo, với những nhà máy sử dụng bã mía, trấu làm nhiên liệu sản xuất điện.

Mô hình đồng phát điện và nhiệt (CHP) cho phép các nhà máy tận dụng sinh khối để đồng thời tạo điện và hơi nước phục vụ sản xuất, nâng cao giá trị phụ phẩm nông nghiệp.

Đáng chú ý, Công ty cổ phần Đường Quảng Ngãi (QNS) hiện vận hành Nhà máy điện sinh khối An Khê công suất 95 MW. Theo báo cáo thường niên năm 2025, sản lượng điện tiêu thụ đạt 212 triệu kWh, tăng 1% so với năm trước. Doanh nghiệp cũng đã ký hợp đồng tín dụng 1.234 tỉ đồng để tài trợ dự án mở rộng công suất nhà máy lên 135 MW.

Tương tự, Công ty TNHH Công nghiệp KCP Việt Nam có nhà máy điện sinh khối công suất 30 MW, sản lượng hơn 70 triệu kWh/năm. Doanh nghiệp đang triển khai dự án nâng công suất lên 75 MW, gắn với mở rộng hoạt động chế biến mía đường.

Không chỉ bã mía, trấu cũng đã được sử dụng để sản xuất điện ở quy mô công nghiệp. Tháng 4/2025, Nhà máy điện sinh khối Hậu Giang công suất 20 MW được khánh thành, với nhu cầu nhiên liệu thiết kế khoảng 117.000 tấn trấu mỗi năm.

Cùng với sinh khối, điện mặt trời mái nhà và điện gió cũng là những nguồn bổ sung quan trọng. Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu công suất điện mặt trời đạt 46.459 - 73.416 MW đến năm 2030.

Dù vậy, theo IEA, hiệu quả kinh tế còn phụ thuộc vào giá điện, giá nhiên liệu, chi phí đầu tư thiết bị và thời gian vận hành. Do đó cơ quan này lưu ý, dù các công nghệ điện thường có hiệu suất cao hơn, doanh nghiệp vẫn cần đánh giá tổng chi phí trước khi quyết định chuyển đổi.

Một giải pháp được IEA đề cập là phát triển hạ tầng năng lượng dùng chung tại các khu công nghiệp. Các doanh nghiệp có thể phối hợp sử dụng nguồn điện tái tạo, hệ thống lưu trữ nhiệt và tận dụng nhiệt thải, qua đó giảm chi phí đầu tư riêng lẻ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.