Gạo xuất khẩu: Hết thời ‘làm giá’, bước vào cuộc chiến sinh tồn

Cú đảo chiều từ những gã khổng lồ cung ứng

Theo dữ liệu mới nhất, dù lượng gạo xuất khẩu trong hai tháng đầu năm vẫn giữ nhịp độ ổn định ở mức 1,3 triệu tấn, nhưng kim ngạch lại sụt giảm mạnh hơn 11%, chỉ đạt xấp xỉ 600 triệu USD. Thực tế phũ phàng này cho thấy giá gạo xuất khẩu bình quân đã bốc hơi khoảng 15%, hiện chỉ còn dao động quanh mức 460-465 USD/tấn so với cùng kỳ năm trước.

Biến động này bắt nguồn từ sự thay đổi cục diện trên bàn cờ cung ứng toàn cầu, nơi Ấn Độ – đối thủ nặng ký nhất – đã chính thức quay trở lại đường đua. Việc quốc gia này nới lỏng các rào cản và điều chỉnh chính sách thuế đã tạo ra một làn sóng gạo giá rẻ tràn ngập thị trường, trực tiếp gây áp lực lên gạo 5% tấm của Việt Nam. Hiện tại, loại gạo này đã rơi xuống mức giá 360-370 USD/tấn, mất đi lợi thế dẫn dắt thị trường vốn có. Trong khi đó, các cường quốc xuất khẩu khác như Thái Lan và Pakistan cũng không đứng ngoài cuộc đua giảm giá để giành giật thị phần, khiến khoảng cách giá giữa gạo Việt và các đối thủ bị thu hẹp đáng kể.

Tiến, lùi đều khó

Đáng quan ngại hơn cả là sự thay đổi chiến lược từ các thị trường tiêu thụ trọng điểm, điển hình là Indonesia. Từng là khách hàng lớn chiếm tỷ trọng cao trong doanh số của Việt Nam năm 2024, quốc gia vạn đảo này hiện nay gần như đóng băng các giao dịch mới. Nguyên nhân không chỉ dừng lại ở tâm lý mua chậm để chờ giá thấp hơn, mà sâu xa hơn là tham vọng tự chủ lương thực quyết liệt của Chính phủ Indonesia thông qua việc mở rộng diện tích canh tác và ứng dụng công nghệ giống mới. Sự sụt giảm không chỉ diễn ra ở Đông Nam Á; tại thị trường châu Phi, xuất khẩu sang Ghana đã giảm 31%, đặc biệt Bờ Biển Ngà ghi nhận mức sụt giảm kỷ lục lên tới trên 90%. Hiện nay, Philippines vẫn là "điểm tựa" duy nhất khi tiêu thụ khoảng 620.000 tấn, chiếm gần 48% tổng lượng xuất khẩu của Việt Nam, nhưng áp lực đa dạng hóa thị trường đang trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Sự sụt giảm về giá trị xuất khẩu đang tạo ra một gọng kìm siết chặt cả doanh nghiệp lẫn người nông dân khi vụ Đông Xuân bước vào thu hoạch rộ, làm gia tăng áp lực dư cung ngắn hạn. Tại các vùng nguyên liệu, dù giá gạo thế giới lao dốc nhưng giá lúa tươi trong nước vẫn chưa thể giảm tương ứng do chi phí phân bón và vận chuyển vẫn neo ở mức cao. Điều này khiến biên lợi nhuận của người nông dân bị bào mòn đáng kể. Ở đầu ra, các doanh nghiệp buộc phải thay đổi chiến thuật kinh doanh. Thay vì tích trữ hàng, các đơn vị như Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An ưu tiên các đơn hàng ngắn hạn và quay vòng vốn nhanh để tránh rủi ro "mua nguyên liệu giá cao nhưng bán ra giá thấp". Những hợp đồng dài hạn vốn là trụ cột giờ đây trở thành rủi ro lớn nếu giá thế giới tiếp tục dò đáy.

Xoay trục sang phân khúc chất lượng để thoát hiểm

Trước bối cảnh đầy thách thức, ngành gạo Việt Nam đang nỗ lực xoay trục sang các thị trường giá trị cao để thoát khỏi cuộc chiến về giá ở phân khúc gạo trắng thông thường. Mục tiêu xuất khẩu năm 2026 được điều chỉnh thực tế hơn, duy trì quanh mức 7 triệu tấn thay vì chạy theo tăng trưởng sản lượng bằng mọi giá. Các nỗ lực ngoại giao thương mại đang được đẩy mạnh nhằm khai thác tối đa lợi thế từ các hiệp định FTA để thâm nhập sâu hơn vào thị trường EU và Vương quốc Anh. Thay vì cạnh tranh bằng giá rẻ, chiến lược mới tập trung vào việc gia tăng hàm lượng giá trị thông qua các giống gạo thơm và đặc sản, hướng tới các thị trường ngách có biên lợi nhuận cao nhằm khẳng định vị thế bền vững cho hạt gạo Việt Nam.