Eo biển Hormuz và “lằn ranh đỏ” của tự do hàng hải toàn cầu

Trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông tạm lắng sau một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 2 tuần giữa Mỹ và Iran, đề xuất mới từ Tehran đã thu hút sự chú ý của cộng đồng quốc tế: áp phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược bậc nhất thế giới. Tuy nhiên, theo cảnh báo từ Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), động thái này có thể tạo ra một “tiền lệ nguy hiểm”, đe dọa nguyên tắc tự do hàng hải vốn là nền tảng của thương mại toàn cầu.

Ý tưởng thu phí được phía Iran đưa ra ngay sau khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ, trong bối cảnh nước này tìm kiếm các công cụ gia tăng ảnh hưởng và nguồn thu từ vị trí địa chiến lược của mình. Eo biển Hormuz là tuyến đường hẹp nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương, từ lâu đã đóng vai trò huyết mạch đối với dòng chảy năng lượng toàn cầu, khi phần lớn dầu mỏ xuất khẩu từ Trung Đông phải đi qua khu vực này.

Việc áp phí, nếu trở thành hiện thực, sẽ đánh dấu một thay đổi căn bản trong cách thức quản lý các tuyến đường biển quốc tế. Đây không đơn thuần là câu chuyện về chi phí vận tải, mà còn là vấn đề liên quan đến quyền tiếp cận và kiểm soát các tuyến giao thương chiến lược.

“Lằn ranh pháp lý” của luật biển quốc tế

IMO nhấn mạnh rằng hiện không tồn tại bất kỳ thỏa thuận quốc tế nào cho phép một quốc gia đơn phương áp phí đối với tàu thuyền quá cảnh qua các eo biển quốc tế. Nguyên tắc này được quy định rõ trong Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), một bộ khung pháp lý quan trọng điều chỉnh hoạt động hàng hải toàn cầu.

Theo UNCLOS, các tàu thuyền được hưởng quyền “quá cảnh không gây cản trở” (transit passage) qua các eo biển dùng cho hàng hải quốc tế. Đồng thời, các quốc gia ven eo biển không được phép cản trở hay đình chỉ quyền này. Điều đó có nghĩa, việc áp đặt bất kỳ loại phí nào có thể bị xem là hành vi làm suy yếu nguyên tắc tự do hàng hải.

Tiền lệ nguy hiểm và hệ lụy toàn cầu

Cảnh báo của IMO không chỉ dừng lại ở khía cạnh pháp lý. Nếu Iran thực sự triển khai chính sách thu phí, điều này có thể mở đường cho các quốc gia khác áp dụng biện pháp tương tự tại những điểm nghẽn chiến lược như eo biển Malacca hay kênh đào Suez. Khi đó, chi phí vận tải toàn cầu có nguy cơ tăng vọt, kéo theo hệ lụy dây chuyền đối với giá năng lượng, thương mại và tăng trưởng kinh tế.

Quan trọng hơn, một tiền lệ như vậy có thể làm xói mòn trật tự hàng hải dựa trên luật lệ vốn đã được xây dựng và duy trì suốt nhiều thập kỷ. Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, việc phá vỡ các nguyên tắc chung có thể làm gia tăng nguy cơ xung đột và bất ổn.

Đề xuất của Iran chỉ ra một thực tế: các điểm nghẽn địa lý không chỉ là lợi thế tự nhiên, mà còn là công cụ quyền lực trong quan hệ quốc tế. Tuy nhiên, việc khai thác lợi thế đó đến đâu và bằng cách nào vẫn phải nằm trong khuôn khổ luật pháp quốc tế.

Phản ứng nhanh chóng và rõ ràng từ IMO đã cho thấy cộng đồng quốc tế vẫn đang nỗ lực bảo vệ “luật chơi chung” trên biển. Trong một thế giới phụ thuộc ngày càng lớn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, việc duy trì tự do hàng hải không chỉ là lợi ích của riêng quốc gia nào, mà là điều kiện tiên quyết cho sự ổn định và phát triển chung.

Đề xuất thu phí qua eo biển Hormuz, dù mới chỉ ở mức ý tưởng, đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về những rạn nứt tiềm tàng trong trật tự hàng hải quốc tế. Giữa lợi ích quốc gia và luật lệ toàn cầu, bài toán cân bằng vẫn sẽ là thách thức lớn không chỉ với Iran, mà với toàn bộ hệ thống thương mại thế giới.