Đi tìm sự thật giữa bí ẩn Angkor

Tổ lập chốt tại cửa Nam Angkor Thom hàng tháng trời. Thời chiến tranh, tôi chỉ thấy Angkor hùng vĩ. Thoát chết mấy lần trong gang tấc, có lần, tôi còn suýt bị bắt sống. Ra quân, tôi từng nghĩ, không bao giờ quay lại Campuchia. Có lẽ do duyên nợ, tôi làm du lịch và trở lại Campuchia từ 1999, sau 16 năm xa cách. Từ đó, hơn 300 lần dong ruổi. Mấy bạn Campuchia bảo kiếp trước tôi người Khmer. Tôi yêu mảnh đất này, nơi nhiều đồng đội tôi đã nằm xuống. Họ chết để tôi được sống!

‘Chỉ có thần linh mới làm nổi!’

Từ 1943, học giả Nguyễn Hiến Lê (1912 - 1984) đã nhiều lần đến Angkor và ghi chép tỉ mỉ từng ngôi đền thành ký sự “Đế Thiên Đế Thích” với kết luận “So với Angkor, Vạn Lý Trường Thành không thể là công trình kiến trúc, càng không thể là công trình nghệ thuật”.

70 năm sau, Tiến sĩ Hồ Thiệu Hùng, cựu Giám đốc Sở Giáo Dục TPHCM, cảm thán khi đến Angkor “Chỉ có thần linh mới làm nổi!”. Nhiều người cũng nghĩ vậy. Henri Mouhot (1826 - 1861), nhà thám hiểm người Pháp khi “gặp” Angkor năm 1859 cũng thảng thốt y hệt. 

Với tôi, Angkor là kỳ quan số 1 thế giới về điêu khắc và kiến trúc. Lâu nay, nhiều người tưởng “Angkor bị quên lãng giữa rừng già”. Cây cối mọc khi kinh đô dời về Toul Basan (Kampong Cham) vào 1431 (sau đó dời về Phnom Penh từ 1434). Khi tiếp cận vùng đất này, Henri Mouhot thấy dân bản địa thỉnh thoảng vào rừng cúng bái. Tò mò, theo chân họ, ông kinh ngạc đến sững sờ khi đứng trước Angkor Wat (Angkor là Kinh đô, Wat là chùa).

Dụi mắt mấy lần, ông lẩm bẩm “Chỉ có thần linh mới làm nổi!”. Ông tiếp tục thám sát các đền thờ khác. Hồi ký ông xuất bản năm 1863 làm rúng động giới khảo cổ và lịch sử thế giới về nền văn minh Angkor chói lọi. Tiếc là ông mất trước đó 2 năm (1861) ở Luang Prabang vì sốt rét. Mộ và tượng ông giản dị, nép mình bên dòng sông Nậm Tha yên bình.

Hơn 1.800 điêu khắc Apsara ở Angkor Wat, có nét riêng và ngực không đều. Có Apsara đang cười, khoe nguyên hàm răng. Có Apsara le lưỡi, như vừa hôn người yêu. Bức tường ghép đá hộc ở tầng hai, dài 1.250m, cao 3m, điêu khắc liên hoàn, miêu tả sử thi và huyền thoại Khmer, cực kỳ tinh xảo, sống động.

Hàng trăm chuyên gia khảo cổ, địa chất, kiến trúc, điêu khắc, lịch sử thế giới; nghiên cứu mấy chục năm, vẫn chưa tìm ra đáp số về cách xây đền, nên không thể bàn chuyện phục chế. Chỉ có thể làm vệ sinh, thay thế một số hạng mục đơn giản. Nhiều đền đổ sụp, không thể phục dựng, dù có phương tiện kỹ thuật hiện đại hỗ trợ. Công viên bảo tồn Angkor hiện nay rộng 402 km² (có tài liệu ghi 420 km²) ở Siem Reap với gần 400 di tích. Khu trung tâm có 91 đền thờ chính. 

Khách đến Angkor thường tranh luận “Đá đưa lên mới điêu khắc hay ngược lại?”, “Sao không thấy đá vụn hoăc bị hỏng?”. “Làm sao xây đền không cần chất kết dính, lợp mái không cần đòn tay, dù mỗi viên gạch hay ngói đá nặng hàng tấn?”, “Đá điêu khác như gỗ”. “Sao không có sử liệu hay bia kí ghi lại tên tuổi tổng công trình sư thiết kế, chỉ huy thi công, đội ngũ điêu khắc?”. “Lý do nào dời đô”… 

Vài manh mối tin cậy

Sau hơn 25 tìm hiểu với mấy trăm lần qua lại, tôi tìm ra vài manh mối tin cậy. Angkor từng bị quân Siem xâm chiếm nhiều lần, dù vương quốc Sukhothai mới thành lập năm 1238, từ lãnh thổ đế chế Khmer. Năm 1431, khi chiếm được Angkor, quân Siem vơ vét vàng, bạc, đá quí; thu gom tất cả nhân tài, mỹ nữ người Khmer mang về nước; hủy diệt mọi thư tịch, bi kí nhằm xóa sổ nền văn hóa Angkor. Khi bị chiếm đóng, vùng đất này có tên là Siemnakhon (Thành phố của người Siem), Siemmarat (Đất của người Siem). Người Khmer giành lại và đổi tên là Siem Reap (Đánh đuổi người Siem).

Xem thêm: Khai quật rùa đá hàng trăm năm tuổi tại khu quần thể Angkor

Tương tự nhà Minh đã “diệt chủng văn hóa” Đại Việt năm 1406. Nhân quả nhãn tiền. Năm 1644, nhà Minh (Trung Quốc) bị Mãn Thanh xóa sổ. Năm 1767, Siem bị Myanmar thôn tính, phá tan hoang kinh thành Ayutthaya.

Đất nước nào cũng vậy. Sau cực thịnh là suy vong. 

Vua chúa Khmer đã vắt kiệt sức dân vì tham vọng bất tử với những đền đài hoành tráng. Cộng thêm hạn hán, chiến tranh, dịch bệnh, xung đột Hindu và Phật giáo giữa các vua Khmer. Mạng lưới thủy lực hư hỏng và khí hậu thay đổi. “Thiên thời, Địa lợi, Nhân hòa”  không còn, dời đô là đương nhiên.

Các đền xây dựng theo phong cách Hindu hoặc Buddhist nhưng các vua sau chuyển từ Hindu qua Buddhist như Angkor Wat hoặc ngược lại như Ta Prohm. Đền nào cũng hàng tấn vàng bạc, đá quí. Nhiều nhất là đền Preah Khan, xây dựng năm 1191, trang trí 60 tấn vàng ròng. 

Lớn và kỳ vĩ nhất trong quần thể là Angkor Wat (1113 - 1150), rộng 162,6ha (với kích thước vòng hào là 1,3 km x 1,5 km); phức hợp kiến trúc tôn giáo bằng đá lớn nhất thế giới; công trình duy nhất quay mặt hướng Tây. Đạo Hindu thờ thần Siva (Hủy diệt), mặt trời lặn là hướng lăng mộ. Đạo Hindu thờ thần Visnu (Bảo vệ), hướng Tây là thần Nước, nguồn gốc sự sống. 

Người Khmer thời Angkor là những nhà trị thủy đại tài. Các hồ nước quanh đền là phong thủy, điều hoà khí hậu, biển rửa tội để lên thiên đàng và chống các mạch nước xói mòn chân đền. Phía Tây là đền Bakheng, biểu tượng đỉnh núi thiêng Meru trong thần tích Hindu, điện thờ trung tâm nên Angkor Wat và Angkor Thom không thể quay lưng với cội nguồn thần thánh. 

Giáo sư Sam Promonie, cựu Quốc vụ khanh, Bộ Du lịch Campuchia cho rằng “Móng Angkor vững chãi hàng ngàn năm do được đối trọng tỉ lệ 1/1 bằng đá ong và lèn trấu để chống nước xâm nhập”. Nhiều khối đá sa thạch chứa oxy sắt bị nước mưa dãi dầu, có các vệt đỏ như ứa máu. Hiện tượng này tạo ra yến sào nâu, người bán gọi là yến huyết.

Xem thêm: Robot NASA chụp được “đại dương có sự sống” ở hành tinh khác

Đô thị hưng thịnh thời trung cổ dưới ánh sáng LiDAR

Cuối năm 2013, các nhà khảo cổ làm chấn động thế giới về Angkor. Nhóm nghiên cứu do TS Damian Evans (Đại học Sydney, Australia) đã lập bản đồ chi tiết khu vực rộng 370 km² bao quanh Angkor. Trực thăng gắn thiết bị viễn thám LiDAR, di chuyển khắp vùng, bắn hàng triệu tia laser, mỗi 4 giây lần, xuyên qua tán lá rừng già, ghi lại những thay đổi mỗi phút bề mặt trái đất. 

Cả thành phố sầm uất, chưa từng biết, được phác họa với các đền đài cùng hệ thống đại lộ và thủy lộ tinh vi, trải dài bề mặt địa hình. TS Damian Evans phấn khích “Đó là thời khắc chúng tôi thốt lên “Eureka!” (Tìm thấy rồi) khi lần đầu tiên các dữ liệu về đại đô thị thời trung cổ hiện lên rõ mồn một trên màn hình”; làm thay đổi nhận thức về Angkor, đô thị trung cổ lớn nhất thế giới vào khoảng cuối thế kỷ XII. Angkor là siêu đô thị rộng hơn 1.000 km², kinh đô đế chế Khmer; bao gồm Campuchia, Thái Lan, Lào, Nam Việt Nam, một phần Bắc Malaysia và Myanmar.

Một vài bản khắc chữ ít ỏi sót lại cho thấy, đế quốc Khmer thành lập đầu thế kỷ IX (802) bởi hoàng đế Jayavarman II và vương quốc ban đầu là Mahendraparvata, vùng núi Kulen, hợp nhất Thủy Chân Lạp và Lục Chân Lạp. Thám sát bằng LiDAR đã khám phá ra những phác thảo kinh ngạc trên sàn rừng của các ngôi đền bị quên lãng. 

Mạng lưới phức tạp với các đại lộ nghi lễ, kênh đào và những hồ nước nhân tạo của đô thị hưng thịnh. Ấn tượng nhất là kỹ thuật thủy lực quy mô lớn. Khi dời đô từ Kulen về Angkor khoảng đầu thế kỷ X (902), các kỹ sư Khmer đã lưu trữ và phân phối một lượng nước mưa khổng lồ, bằng cách sử dụng phức hợp mạng lưới kênh đào và hồ chứa nước đồ sộ.

Nghiên cứu các mẫu vòng thân cây ghi lại sự biến đổi khí hậu đột ngột. Lụt lội gây ra thiệt hại thảm khốc do mạng lưới thủy lợi trục trặc. Cuộc sống bình yên đổ vỡ, Angkor suy tàn và không thể phục hồi. Theo tín ngưỡng Hindu, đền đài vĩnh cửu được xây bằng đá; còn cung điện hoàng gia làm bằng gỗ, không đủ sức chịu đựng thời gian, khí hậu, thiên tai lẫn nhân tai. 

Xem thêm: Đến hẹn cùng những thổ dân ở nơi hẻo lánh nhất hành tinh

Những cú ngược dòng kỳ lạ ở Angkor

Hiện quần thể Angkor đang diễn ra cuộc tỉ thí âm ỉ mà quyết liệt giữa cây (đa phần là cây tung và cây đa) và đá; thời gian làm trọng tài. Mấy trăm năm bất phân thắng bại. Điều kỳ lạ là nhiều loài thú tuyệt chủng hàng chục triệu năm và những thiết bị hiện đại ngày nay được điêu khắc ghi lại trên đá gần ngàn năm trước.

Theo Praveen Mohan, Vloger và nhà khảo cổ Ấn Độ, để xây đền Angkor Wat (rộng 1.950.000 m2), cần khoảng 12.000.000 m³ đá. Bia ký ghi vua Suryavarman xây Angkor Wat trong 37 năm (9.723.600 phút). Vậy, mỗi phút phải điêu khắc và xây dựng 1,2 tấn đá thành phẩm. Chưa kể khai thác và vận chuyển về từ núi Kulen, cách đó khoảng 60 - 70km.

Đơn giản hơn nhiều lần về diện tích, vật liệu, kết cấu; Tử Cấm Thành (Trung Quốc) phải sử dụng gần 1.000.000 công nhân và hơn 100.000 thợ thủ công suốt 14 năm. Điều khó hiểu là điêu khắc thời vua Suryavarman VII (1181 – 1215) kém xa độ sắc sảo thời Suryarman II (1094 - 1150). Trong Angkor Wat, có tòa tháp nhỏ và xấu, tương phản hoàn toàn với cả công trình.

Nhiều người cho rằng Preak Vihear là bản nháp của Angkor Wat? Quần thể Angkor xây bằng đá sa thạch, móng và ruột đá tổ ong. Các công trình sau đó đều không được làm bằng đá. So với hàng trăm đền đài trong quần thể, Angkor Wat vô đối về diện tích (195ha), độ cao (65m), qui mô (3 tầng), mật độ điêu khắc (từng m²), độ tinh xảo, tính thẩm mỹ…

Xem thêm: Điều gì khiến làng rau cổ 400 năm ở Hội An trở thành Làng du lịch tốt nhất thế giới?

Gần đây, các nhà khoa học phát hiện nhiều công trình cổ đại cùng nằm trên trục thẳng (đường ley bí ẩn) vòng quanh trái đất như đảo Phục Sinh (Chile), Nazca Lines (Peru), Mohenjo Daro (Pakistan), Angkor Wat, đền Amun và Kim Tự Tháp (Ai Cập), Persepolis (Iran), thành phố Ur (Iraq), thành phố Petra (Jordan), Biển Chết, núi Hymalaya…

Bức tường phù điêu ở Angkor Wat có hình người của thần Indra dùng vật thể như “kính viễn vọng” (phát minh năm 1608), thám sát thần Visnu? Có hình thần Mặt trời Hindu ngồi giữa và 9 người phía dưới chắp tay như Thái dương hệ mặt trời và 9 hành tinh xoay quanh (sao Hải Vương tìm thấy năm 1846 và sao Diêm Vương năm 1930). Có hình voi 4 ngà (Gomphotheres) tuyệt chủng 2 triệu năm. Một trụ đá tròn có hình “linh cẩu răng” (Hyaenodon), tuyệt chủng 26 triệu năm. Đền Ta Prohm có hình khủng long tấm lưng (Stegosaurus)…

Hàng năm, vào 2 ngày Xuân phân (20 hoặc 21/3) và Thu phân (22 hoặc 23/9), quan sát từ cổng chính Angkor Wat lúc bình minh, mặt trời sẽ mọc ngay đỉnh tháp chính Angkor Wat, cực kỳ chính xác. 

Ai là tác giả những tuyệt tác vô đối của nền văn minh Angkor chói lọi? Lịch sử được gởi vào đá, vẫn chưa thể giải mã bí ẩn Angkor!.

• *Chủ tịch Lửa Việt Tours