Đi ‘săn’ nhộng ong vò vẽ miền tây Quảng Trị
Từ chỗ thấy ong vò vẽ thì sợ hơn cọp, thì nhiều năm gần đây, bà con vùng miền núi ở tỉnh Quảng Trị đã... điệu ong về vườn, dựng nên nhiều mô hình nuôi để thu nhộng non. Đi theo người lấy nhộng non, mới thấy ra vào... cửa tử vò vẽ cũng thú vị như lang thang, nhưng hãy coi chừng, vì dính nọc thì lãnh đủ.
Mượn cho tôi bộ áo quầng bảo hộ “đặc biệt” của hàng xóm dùng để đi “ăn” nhộng ong vò vẽ, anh Đinh Thanh Lưỡng (ở xã Minh Hóa, vùng miền núi tỉnh Quảng Trị), bảo: “Cũng phải cẩn thận nha, loại ong vò vẽ này mà thì coi như xong đời”.
Lời cảnh báo của anh làm tôi nhớ lại hồi là thanh niên mới lớn, tham gia phát quang bụi rậm cho nhà thôn, tôi không may bị ong vò vẽ đốt vào đầu làm phát sốt kéo dài đến cả tuần mới khỏi. Nhưng thôi kệ, đã bị đốt rồi thì bị thêm lần nữa cũng có sao đâu. Không đi làm sao biết được.
Đốt trâu cũng chết
Cụ ông Đinh Láng (bố của anh Lưỡng) trầm giọng kể cho chúng tôi nghe hồi ông còn trẻ cũng hay vào rừng để săn thú, đặt bẫy tìm cây. Những chuyến đi rừng ấy, thi thoảng ông cũng bắt gặp những tổ ong vò vẽ to như cái trúng đựng lúa. “Những khi thấy tổ thì phải cắt rừng đi đường vòng chớ không dám đến gần. Loại ong này khi phát hiện người lạ hoặc bị chọc tổ thì trở nên hung dữ lắm. Nó lao vào đốt chí tử, người khỏe như vâm mà bị đốt 4-5 mũi cũng quỵ đấy, đã có người bị nọc ong đau, sốt lu bì cả tháng mới khỏi”- ông Láng nói.
Rồi ông cũng kể lại, có nhà mất con trâu đực, mấy hôm sau đi tìm thì thấy đã chết trong rừng. Hóa ra con trâu này vô tình mài sừng vào gốc cây dẻ trên cành có tổ ong võ vẽ. Thấy động, tổ ong túa ra và bâu đốt làm cho con trâu chạy lồng quanh vì đau, cây cối bị trâu đạp đổ ngã rạp. Được lúc thì con trâu cũng quỵ và đuối sức mà chết.
Lộc rừng
Những năm gần đây, người dân thấy được tổ ong võ vẽ thì không né tránh nữa mà như bắt được lộc rừng. Họ hun khói cho ong sợ bay đi để phá tổ lấy nhộng non về làm thức ăn. Dần dần, món nhộng ong võ vẽ cũng trở thành thức đặc sản từ bao giờ. Chỉ biết là cũng khá đắt chứ không phải giá bình dân.
“Nhiều người nghĩ cách đưa tổ ong về nuôi và từ đó trở thành phong trào nuôi ong võ vẽ. Nhà tôi cũng đã gây dựng khá nhiều tổ, chủ yếu treo ngoài vườn xa khu nhà ở”- ông Láng cho hay.
Cũng theo ông Láng và nhiều bà con vùng miền núi, ong vò vẽ (có nơi còn gọi là ông trù vẹ, ong bắp cày), thường làm tổ ở nơi kín đáo, cây cối rậm rạp, địa hình hiểm trở. Mùa làm tổ kéo dài từ đầu tháng 5 đến tháng 9 âm lịch.
Đầu mùa sinh sản, ong chúa chọn nơi làm tổ, đẻ trứng và gây đàn. Sau đó, ong thợ tiếp tục săn mồi, mở rộng tổ. “Tổ ban đầu cũng nhỏ, sau đó ong thợ cứ đắp lớn dần lên lớn như quả bầu. Có tổ ong thợ nhiều đắp nhanh to như cái thúng. Nhìn từ xa, tổ ong màu nâu đất, có gợn sóng như vằn vện, nhìn cũng sợ lắm đấy”- ông Láng nói thêm.
Đưa ong vò vẽ về vườn nhà
Vào những tháng đầu của mùa ong võ vẽ làm tổ, người dân vào rừng tìm kiếm để “bắt” về nuôi. Anh Lưỡng bảo: “Những tổ ong non ngoài tự nhiên được bà con dùng túi lớn trùm ngược dưới tổ lên, rồi túm miệng túi để ong khỏi bay ra, sau đó cắt cành cây có tổ ong mang về treo ở cảnh cây trong vườn nhà mình”.
Với cách này, anh Lưỡng đã có được “lưng vốn” gầy được 80 tổ để nuôi. Tổ ong phân tầng và phát triển rất nhanh. Có lẽ duy nhất nghề nuôi ong võ vẽ là không phải tốn kém gì cả. “Người nuôi chỉ tốn công sức đi bắt tổ non về và sau đó, ong phát triển tự nhiên chứ không có tác động gì. Người nuôi không mất chi phí đầu tư, vì không phải cho ăn hay chăm sóc gì thêm. Vì vậy mà cái nghề nuôi loại thứ dữ này cũng phát triển đấy”- anh Lưỡng cho biết.
Ở vùng niềm tây xã Lệ Thủy (Quảng Trị), anh Nguyễn Đức Song có trang trại vườn rừng rộng khoảng 10ha. Những năm gần đây, anh đã đi bắt tổ ong vò vẽ về nuôi và có tổng hơn 100 tổ. Anh Song không khai thác nhộng non mà bán tổ, mỗi năm cũng thu được gần trăm triệu đồng.
Theo ông Đinh Lâm Sòng, Chủ tịch Hội Nông dân xã Minh Hóa, địa phương có nhiều hộ nuôi ong vò vẽ lấy nhộng cũng cho thu nhập cao và khá ổn định..
“Tuy nhiên, đây là loài ong có nọc độc mạnh, người nuôi phải chú trọng đến việc bảo đảm an toàn trong quá trình nuôi và khai thác, đặc biệt chú ý phòng tránh trẻ nhỏ bị ong tấn công”- ông Sòng khuyến cáo.
Ông Sòng cũng cho hay nhà nào có nuôi ong vò vẽ thì khu vực ấy, cây trồng rất ít bị các loại sâu bệnh hại nên tốt tươi và sai quả.
500 ngàn đồng/kg nhộng ong
Sau khoảng một tháng, tổ ong phát triển nhiều tầng và bắt đầu cho thu hoạch. Anh Lưỡng mặc đồ bảo hộ, mang theo dao, kéo và túi đựng đi trước dẫn tôi ra phía cuối vườn. Nơi um tùm đó có mấy tổ ong vò vẽ lớn đang treo trên cành. Anh cẩn thận dùng kéo cắt lớp vỏ ngoài của tổ để lấy các tầng nhộng bên trong.
Bị động tổ nên đàn ong bay túa ra. Hàng nghìn con ong bu kín quanh người, nhưng anh Lưỡng vẫn bình tĩnh và an toàn vì nhờ vào bộ đồ bảo hộ. Anh khoát tay ra hiệu cho tôi đứng xa xa một chút rồi nói: "Trước đây khi lấy nhộng thì dung lửa đốt và hun khói, vì vậy có khi ong chết gần hết, khôi phục lại tổ rất kém. Nay khai thác bằng cách này thì đàn ong an toàn và tiếp tục làm tổ đất”.
Cắt và lấy hết các tầng nhộng, anh Lưỡng chăm chú tìm bắt lấy con ong chúa, dùng kéo cắt gọn cánh rồi thả trở lại tổ để giữ đàn. Anh bảo: “Phải cắt cánh thì ong chúa không bay đi được. Ong chúa không đi, có nghĩa là đàn cũng không bay đi mà tiếp tục phát triển tầng cho ong chúa đẻ trứng, phát triển tổ”.
Anh mang các tầng ong được mang về nhà để gỡ con nhộng non bên trong. Nhộng bám chặt trong tầng tổ nên anh Lưỡng và vợ phải dùng nhíp gắp từng con ra khỏi tổ, rồi ngâm vào nước để tránh dập nát.
Với nhộng già, thì phải làm thêm việc là dùng tăm nhọn để lấy phần ruột và phải nhẹ tay để giữ nguyên con. Sau khi gỡ hết nhộng, chị Hoa (vợ anh Lưỡng), lấy nước sôi để ngâm nhộng một lúc. “Phải ngâm chần qua nước sôi một lúc để nhộng săn chắc và trắng hơn, bán được giá hơn” - chị Hoa nói.
Khi lấy hết nhộng, các tầng ong được giữ nguyên. Anh Lưỡng lất dây xâu chúng lại và mang gắn trả về tổ. Anh nháy mắt bảo tôi: “Làm vậy là để ong tiếp tục sinh trưởng, phát triển tổ nhanh hơn vì không phải xây tầng. Có thể chỉ cần khoảng 20 ngày sau là ta thu hoạch tiếp lứa nhộng mới đấy”.
Sau khi sơ chế xong, chị Hoa mang nhộng bán cho các nhà hàng, quán ăn. Cũng có khi, thương lái hay tin đến tận nhà đặt giá mua. “Nhộng già thì bán được bán khoảng 100.000 đồng/kg. Với nhộng non thì giá cao đến 500.000 đồng/kg, khách hàng đặt mua bao nhiêu cũng hết đó”- chọ Hoa vui vẻ nói thêm.
Đặc sản miền rừng
Nghỉ tay để uống trà, anh Lương cũng cho hay, mỗi ngày anh khai thác khoảng 20 tổ và mỗi đợt lấy nhộng kéo dài bốn ngày. “Bình quân mỗi tổ cho ba lần thu hoạch, đạt khoảng 1kg nhộng non đấy. Nếu chỉ bán với giá 500.000 đồng thì với 80 tổ, gia đình cũng thu về khoảng 40 triệu đồng mỗi vụ “ăn” nhộng non”- anh nói.
Quá trưa, chị Hoa bưng mâm cơm lên và mời chúng tôi dùng bữa với gia đình. Trên mâm có tô canh nhộng non nấu với lá giang rừng và thêm dĩa nhộng xào lá chanh. Chị Hoa đon đả: “Cũng là của nhà làm ra, các chú thưởng thức cho biết nhé”. Mùi thơm của hương vị núi rừng làm chúng tôi háo hức. Nhộng non được chế biến làm đồ ăn ngọt, bùi và béo, ăn nhiều mà vẫn không thấy ngán. “Bà con trên này mà có ai ốm đâu cần tẩm bổ thì lại dùng nhộng non nấy cháo đó. Ăn vào, người ốm lâu ngày cũng nhanh lại sức lắm”- chị Hoa nói thêm.
