Để mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn thành công: Nông dân phải là người muốn tạo ra nơi đáng sống

Khi bản làng thành điểm đến

Theo đuổi triết lý ấy, mô hình du lịch Làng Hồ - Kon Tum (nay là Quảng Ngãi) hoạt động trên nguyên tắc “thuận tự nhiên, thuận lòng người”. Homestay được dựng bằng vật liệu bản địa như đất, gỗ, lá... Bếp lửa và không gian sinh hoạt được gìn giữ, trở thành trung tâm kết nối người dân với du khách. 

Khách đến đây sẽ tham gia các tour cùng người dân lên nương, vào bếp, nghe kể chuyện làng bên mâm cơm nhà… Một số nghề truyền thống như dệt thổ cẩm, vẽ hoa văn... cùng các lễ hội được khôi phục để khách có thể trực tiếp tìm hiểu. “Không chỉ tham quan, khách còn hòa mình vào mạch sống bằng trải nghiệm” - chị Đặng Thị Thúy Kiều, chủ mô hình này hào hứng giới thiệu.

Ngoài Làng Hồ, hiện trên cả nước đang có rất nhiều mô hình khai thác văn hóa bản địa, tài nguyên địa phương để phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn. Với hơn 62,7% dân số sinh sống ở khu vực nông thôn, sở hữu nguồn tài nguyên nông nghiệp phong phú, cùng đa dạng sinh học thuộc nhóm 16 quốc gia cao nhất thế giới, Việt Nam được xác định có lợi thế vượt trội để phát triển loại hình du lịch này.

Xem thêm: Tour du lịch viết từ… nương rẫy

Số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, đến năm 2025, cả nước có hơn 600 mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn đang hoạt động; tăng 235 mô hình so với thời điểm năm 2022. Trong đó, nhiều mô hình kết hợp trải nghiệm nông nghiệp, tiêu thụ sản phẩm OCOP và du lịch cộng đồng, góp phần hình thành hệ sinh thái kinh tế nông thôn đa giá trị.

Đừng để du lịch trở thành gánh nặng cho môi trường

Là lĩnh vực kinh tế tích hợp, kết nối nông nghiệp - sinh thái - văn hóa - cộng đồng, du lịch nông nghiệp, nông thôn đang giúp đa dạng hóa sinh kế, nâng cao chất lượng sống của người dân và bảo tồn bản sắc văn hóa vùng miền.

Theo PGS.TS Phạm Trung Lương (thành viên Tổ chuyên gia tư vấn quy hoạch quốc gia), du lịch nông nghiệp, nông thôn chính là những trải nghiệm đích thực về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, về cách ứng xử giữa con người với thế giới xung quanh; từ đó giúp hiểu hơn về việc cân bằng giữa khai thác và bảo tồn các giá trị tự nhiên, văn hóa bản địa.

Tuy nhiên ông cũng lưu ý: phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn thiếu kiểm soát sẽ đi ngược lại với những giá trị văn minh sinh thái, dẫn đến nảy sinh các vấn đề tiêu cực như quá tải, ô nhiễm môi trường sống; săn bắt động vật hoang dã để chế biến thức ăn đặc sản hay làm thành sản phẩm quà tặng…

Sự quá tải đã lộ ra không ít hạn chế: manh mún, thiếu kết nối, không có điểm nhấn, chất lượng dịch vụ kém… Có những nơi xây dựng homestay, khu trải nghiệm mà không tính đến khả năng phục vụ, giao thông, hay môi trường cảnh quan…

Trên thực tế, nhiều địa phương đang nỗ lực biến làng quê thành điểm đến du lịch, song kết quả lại chưa thật sự “bật lên” như kỳ vọng. Ở miền Tây, không ít hộ dân làm du lịch miệt vườn vẫn chỉ dừng ở mức “đón khách tham quan rồi bán trái cây” chứ chưa tạo ra được sản phẩm đặc trưng hay dịch vụ gắn kết văn hóa bản địa.

Cách làm thiếu tính toán, thậm chí có phần cẩu thả; những sản phẩm du lịch thiếu câu chuyện thương hiệu, chưa có chiều sâu sẽ không thể tạo ra được sức hút, kết quả là du khách đến một lần rồi... không quay lại.

Doanh nghiệp kéo, chính quyền đẩy, cộng đồng sáng tạo

PGS.TS Phạm Trung Lương cho rằng để phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn theo hướng bền vững, cần quan tâm đến vấn đề thay đổi tư duy quy hoạch nông thôn, đặc biệt là đối với các vùng nông thôn có tiềm năng du lịch gắn với các giá trị văn hóa bản địa. “Hiện chúng ta chỉ mới quan tâm đến quy hoạch sản xuất chứ chưa thực sự lồng ghép với kinh tế nông thôn đa giá trị, vì vậy chưa phát huy hết lợi thế để phát triển nông thôn” - ông Lương nêu thực trạng.

Không kém phần quan trọng, là phải nâng cao năng lực của hạ tầng nông thôn gắn với thích ứng biến đổi khí hậu, tăng cường ứng dụng công nghệ xanh và thông minh. Bởi nông thôn là vùng “nhạy cảm”, dễ bị tổn thương trước những tác động của thiên tai. Đi kèm đó là chính sách khuyến khích phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn cần làm sao thu hút được sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương; chú trọng đào tạo nguồn nhân lực có trình độ và kỹ năng để đáp ứng nhu cầu trải nghiệm, tìm hiểu của khách du lịch.

PGS.TS Ngô Thị Thu Trang - Trưởng Khoa Địa lý (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM) cũng nhấn mạnh, trong phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn, không thể thiếu vai trò của cộng đồng. “Doanh nghiệp có thể làm đầu kéo, chính quyền có thể hỗ trợ cơ chế, nhưng cộng đồng phải là chủ thể sáng tạo thì mới gắn được với bản sắc văn hóa của mỗi vùng đất” - PGS.TS Ngô Thị Thu Trang giải thích.

Bà nói thêm: “Một mô hình du lịch nông nghiệp, nông thôn muốn thành công thì trước hết bà con phải hứng khởi với việc tạo ra thương hiệu cho địa phương, chính họ phải là người muốn tạo ra một nơi sống mà họ tự hào về nó”.

Bắt đầu từ tư duy

Chia sẻ giải pháp để phát triển du lịch nông nghiệp, nông thôn gắn với văn minh sinh thái, PGS.TS Ngô Thị Thu Trang chỉ ra 2 yếu tố cốt lõi: tư duy xanh và tiêu chí xanh. Theo đó, tư duy là nền tảng, là gốc rễ, là bánh lái điều hướng mọi hoạt động. Một mô hình xanh sẽ được thiết lập từ một tư duy xanh.

Đồng quan điểm, ông Ngô Trần Ngọc Quốc - Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Tây Ninh ủng hộ việc xây dựng bộ tiêu chí chung cho du lịch nông nghiệp, nông thôn; tuy nhiên, ông lưu ý các địa phương cũng cần linh hoạt điều chỉnh cho phù hợp với văn hóa bản địa, bởi mỗi nơi sẽ có điều kiện tự nhiên, đặc điểm dân cư khác nhau.

Mặt khác, các chính sách cần phải sát với thực tế, xuất phát từ thực tiễn ở địa phương, nhưng người dân lại không đủ khả năng làm được việc đó; vì vậy rất cần phải có các chuyên gia đồng hành cùng người dân bản địa trong công tác đề xuất chính sách.

Xem thêm: Thu nhập của người dân nông thôn tăng đến 40% nhờ làm du lịch

Chiều ngày 8/11, tại TP.HCM, Trung tâm Xúc tiến Thương mại Nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG-HCM), Hội Địa lý Việt Nam đã phối hợp tổ chức Diễn đàn Quốc gia: “Du lịch nông nghiệp, nông thôn gắn với văn minh sinh thái và kiến tạo môi trường sống xanh”. Sự kiện thuộc khuôn khổ Hội nghị Khoa học Địa lý toàn quốc lần thứ XV. 

Diễn đàn là không gian trao đổi giữa nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp, đơn vị lữ hành và cộng đồng để nhận diện thách thức, chia sẻ kinh nghiệm, giới thiệu mô hình thực hành tốt và đề xuất khung chính sách, giải pháp thúc đẩy du lịch nông thôn phát triển theo hướng “xanh - thông minh - tuần hoàn - phát thải carbon thấp”.