Cung, nỏ đang mất hút giữa đại ngàn

Nỏ treo giàn bếp

Hồi đó, tôi ở lại một đêm ở nhà ông Clau Blao thôn Vòong xã Tr’hy huyện Tây Giang (Quảng Nam). Hiếu khách, tôi vừa mở miệng thì ông đã khập khễnh đứng lên, lấy cây nỏ nơi vách xuống. Clau Blao là tay nỏ thiện xạ chốn này. Cái chân thương tật kia, cũng một thời dùng nỏ tẩm thuốc độc để bắn gấu phá rẫy, bị nó tấn công gãy cột sống. May mà không chết. Chỉ có con gấu là thành đống thịt, được người làng khiêng về.

Khói bếp hun qua bao mùa rẫy đã nhuộm những cánh nỏ sang một màu đen bóng như sừng. Ông ngồi đó, bàn tay sần sùi như vỏ cây rừng chậm rãi vuốt ve sợi dây làm từ xơ vỏ cây đại ngàn. “Anh không bắn nữa, từ lâu rồi”. Giọng trầm bè, nghe như tiếng thở dài của một thời đại đã lùi xa.

Mũi tên đã gãy

Nhà nước cấm săn bắn thú rừng để bảo vệ rừng, đó là cái lý đúng của pháp luật, người vùng cao hiểu và chấp hành. Nhưng cái nỏ, cái cung, vốn là vật bất ly thân của người đàn ông ở rừng. Nó đi theo họ từ thuở vắt mũi chưa sạch cho đến lúc về với tiên tổ, giờ đây chỉ còn biết gác giàn bếp. Thi thoảng, ông mới hạ xuống, lau chùi, ngắm nghía cho đỡ nhớ cái thời một mũi tên vút đi là một con thú ngã rạp. Nhưng ngắm rồi lại treo lên, bởi rừng xưa giờ đã khác. Và đôi chân người thợ săn năm nào nay cũng đã mỏi. Hồi đó, đứa trẻ lên mười đã biết chọn gỗ mật, gỗ dẻ để đẽo cánh nỏ. Cánh phải đều, lực bật phải mạnh thì mũi tên mới xuyên được bộ lông dày của con lợn rừng. Giương nó lên, bắn được con thú, mới là “chứng minh thư” rằng thanh niên này đã trưởng thành. Nay, nó còn đó nhưng chẳng biết để làm gì... Lời ông như mũi tên bị bẻ gãy. Một tiếng "rắc" khô khốc. Vô dụng. Lạc loài. Tôi nhìn ông, bóng dựng vào vách. Lửa trên bếp vẫn hừng hực. Chỉ có mặt ông sầm lại, như bóng đen đang phủ kín ngoài cầu thang nhà sàn.

Trước đây, bắn nỏ là kỹ năng sinh tồn. Giờ đây, bắn là để đi thi. Cái khoảng cách giữa sinh tồn và biểu diễn, nó xa xôi như đỉnh núi mờ sương kia vậy. Khi giương lên, thì đó là hành xử của một phẩm hạnh, là cốt cách, là sự gọi tên chính mình. Nuôi sống gia đình. Bản lĩnh đàn ông. Còn khi người ta bắn một mũi tên chỉ để lấy cái huy chương treo vách, thì đó là một trò chơi mà thôi. Cái lý của người ở rừng, là vậy.

Nghe nói đi thi, thì đi cho biết

Tôi đứng xem các bạn trẻ thi. Đa số bắn trật hồng tâm. Tất nhiên. Họ sống trong một thế giới khác. Văn minh vùng thấp tràn lên, sóng điện thoại, internet chiếm lĩnh những ngôi nhà sàn. Đôi bàn tay thanh niên giờ đây quen chạm vào màn hình cảm ứng hơn là cầm vào cán nỏ thô ráp. Nhiều em cầm còn lóng ngóng. Tư thế đứng chưa vững. Ánh mắt thiếu đi cái sự sắc lạnh, tập trung của một kẻ đi rừng thực thụ. Các em đi thi theo lời vận động của xã, của thôn, hoặc đơn giản là để "đi chơi hội cho biết". Có em còn không biết phân biệt đâu là ná, đâu là nỏ. Có xã, đi thi mà không dụng cụ, phải mượn nơi khác.

Tiếng loa vang lên: “Các vận động viên vào chỗ bắn”. Sự rụt rè hiện rõ trên khuôn mặt những cô gái, chàng trai. Lần đầu họ bước vào vạch vôi của sân vận động. Bắn đứng, bắn quỳ, bắn nằm. Những tư thế vốn dĩ để ẩn nấp và hạ gục con mồi trong bụi rậm. Nay được thực hiện dưới sự quan sát của hàng trăm khán giả. Rồi cả tiếng loa phát thanh vang dội. Nó lạ lẫm và gượng gạo. Một thanh niên trẻ chia sẻ thật thà, rằng ở nhà thấy ông già em bắn, em cũng học theo. Nay xã thấy em biết bắn thì lấy đi thi thôi. Bắn trúng bia giấy thì dễ, chứ bảo em mang nỏ này đi rừng thì em chịu. Thú đâu có mà bắn. Mà có cũng không dám, kiểm lâm phạt!

Vậy đó. Cái giá trị sử dụng biến mất kéo theo sự đam mê lịm tắt. Đó là một thực tế phũ phàng mà bất cứ nỗ lực bảo tồn nào cũng phải đối mặt.

Bạn nói: Có gia đình 2 thế hệ đi thi! Tôi tìm, hóa ra chỗ tôi quen. Ông là Briu Thôi ở xã Sông Kôn. Ông là huấn luyện viên cho chính các con của mình. Hôm nay có con trai đầu là thằng Briu Bút và vợ Clau Thị Yêu đi bắn. Chứ vợ chồng hai đứa còn lại, còn nhỏ, không tham gia được.

Tinh hoa dần tan vào đất

Ông nói: “Chú huấn luyện cho nó từ nhỏ, sau khi chú nghỉ tham gia bắn nỏ từ 1991. Khi đó chú đã có khoảng 20 năm cầm nỏ . Tau huấn luyện, khi chúng nó đã biết bắn rồi. Chúng nó thích lắm. Hết đi thi xã đến thi huyện. Nhớ hồi nhỏ, ông già chú dặn: Biết bắn, biết làm được nỏ, được tên, thì sau này hướng dẫn cho gia đình, đừng có quên. Ông già chú từng bắn chết con hổ năm tay. Một phát, chết liền. Nó nhảy chỉ được 5 mét, là gục”. “Năm tay” là cách người Cơ tu tính con vật to bao nhiêu, bằng cách đo 5 gang tay cộng lại.

Tôi hình dung, đó là một sự truyền thừa cảm động. Nhưng nhìn ông cầm nỏ thị phạm cho một vận động viên, nói thật, thấy buồn xót. Người già cố truyền, đứa con cố nhận, nhưng môi trường để cái nỏ "sống" thực sự đã không còn.

Đi thi là giữ gìn bản sắc, nhưng không phát huy, sử dụng, thì giữ gìn được gì? Một bản sắc chỉ thực sự sống khi nó còn giá trị sử dụng trong đời sống thường nhật. Khi cung nỏ, ná chỉ còn xuất hiện trên sân khấu hội thao, nó đã trở thành một "hiện vật bảo tàng" di động. Khi thế hệ những người như Briu Thôi, Clau Balo nằm xuống, kỹ thuật đẽo nỏ, những bí quyết chọn gỗ, sẽ mất. Cả những bài học về sự kiên nhẫn trước con mồi, sẽ theo họ vào lòng đất.

Lớp trẻ vùng thấp đã mất gần hết nỏ ná. Vùng cao hơn thì còn khá hơn một chút. Nhưng cái khá hơn ấy cũng đang mỏng manh như sương sớm đầu núi. Khi văn minh chiếm sóng, sự tiện dụng của các công cụ hiện đại tràn ngập. Nó sẽ đẩy những giá trị truyền thống vào bóng tối của sự lãng quên.

Bảo tồn bản sắc, không phải là đi thi

Bài toán bảo tồn bản sắc không thể chỉ giải bằng những cuộc thi định kỳ hàng năm. Nếu chỉ coi bắn nỏ là một môn thể thao tính điểm, chúng ta chỉ đang giữ được cái vỏ. Cái hồn của nó nằm ở triết lý sống hòa hợp với thiên nhiên, ở niềm tự hào về sức mạnh. Nằm cả ở sự khéo léo của người vùng cao.

Có lẽ, cần có những không gian văn hóa thực thụ, nơi nỏ ná không chỉ để bắn vào bia giấy. Nó cần gắn liền với các lễ hội truyền thống, các khu du lịch trải nghiệm văn hóa. Để lớp trẻ thấy rằng, cầm cái nỏ không phải là lạc hậu, mà là cầm trên tay một di sản vô giá.

Tiếng dây cung nỏ vùng cao vẫn vang lên đâu đó giữa đại ngàn, nhưng nó đang nhỏ dần, thưa dần. Đừng để nó chỉ còn là những tâm sự cháy lòng của người già bên bếp lửa. Hay đó là những bước chân rụt rè của trẻ nhỏ trên sân thi. Bởi một khi văn hóa mai một, nỗi buồn ấy sẽ lớn hơn bất cứ sự mất mát vật chất nào.

Lại nhớ mặt ông Blao đêm đó, buồn như cánh cung vừa đứt.

SEA Games của những nữ chiến binh truyền cảm hứng

Kỳ thủ số ba Việt Nam lỡ Đại hội thể thao trong nhà châu Á vì thiếu kinh phí