'Cụ Mậu' trong ký ức dòng tộc

Trong gia đình tôi, cái tên ấy thường được nhắc đến mà không kèm một mỹ từ nào, chỉ đơn giản là “cụ Mậu”.

Người đỗ đầu và chuyến đi không hẹn ngày về

Hoàng Trọng Mậu tên thật là Nguyễn Đức Công, sinh năm 1874 tại xã Cẩm Trường, tổng Kim Nguyên, nay là xã Nghi Trung, huyện Nghi Lộc, Nghệ An. Khi chưa đầy 18 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi toàn tỉnh Nghệ An. Người trong vùng gọi ông là “Đầu xứ Công”.

Cha ông, cụ Nguyễn Đức Tân, từng làm quan Hành Tẩu trong triều đình nhà Nguyễn. Sau phong trào Cần Vương, cụ bỏ quan về quê. Chuyện này trong nhà được kể lại rất gọn: lúc ấy triều đình đã không còn là nơi để trông cậy.

Hoàng Trọng Mậu không đi theo con đường khoa bảng dù đủ điều kiện. Trong các giấy tờ gia đình còn lại, không thấy dấu hiệu nào cho thấy ông từng nộp đơn hay tìm cách ra làm quan. Khoảng thời gian sau khi đỗ đạt, ông chủ yếu ở nhà đọc sách và giao du với những người cùng chí hướng.

Năm 1908, Hoàng Trọng Mậu rời quê, sang Quảng Đông, rồi tiếp tục sang Nhật Bản, theo phong trào Đông Du. Khi ấy, vợ ông đang mang thai, các con còn nhỏ.

Trong gia đình, không ai kể lại chuyến đi này như một sự hy sinh. Chỉ có một chi tiết được nhắc đi nhắc lại: ông đi mà không hẹn ngày về.

Xem thêm: Ký ức khó quên của người cận vệ già xứ Nghệ với Bác Hồ

Tại Nhật, ông theo học tại Đông Á Đồng Văn Thư viện ở Tokyo. Trong thời gian này, ông làm ghi chú và viết lời tựa cho cuốn Việt Nam quốc sử khảo của Phan Bội Châu, xuất bản năm 1909. Tên ông xuất hiện trong sách không nhiều, nhưng đều ở những phần mang tính tổng hợp và giải thích.

Trở lại châu Á lục địa

Sau Hiệp ước giữa Pháp và Nhật, học sinh và nhà cách mạng Việt Nam không còn được lưu trú tại Nhật. Hoàng Trọng Mậu rời Tokyo, sang Trung Quốc, theo học Trường Võ bị.

Năm 1912, ông tham gia sáng lập Việt Nam Quang Phục Hội, giữ chức Bí thư và Quân vụ Ủy viên – phụ trách quân sự. Trong các văn bản của hội, chữ ký của ông thường xuất hiện cùng chữ ký Phan Bội Châu trên những tài liệu quan trọng, trong đó có Việt Nam Quang Phục quân phương lược và các tờ “Việt Nam Quang Phục Quân dụng phiếu”.

Gia đình tôi giữ lại được một bản sao loại tín phiếu này. Trên giấy, ngoài mệnh giá, chỉ có vài dòng cam kết đổi hoàn ngân khi chính phủ được thành lập. Không có khẩu hiệu hay lời kêu gọi nào.

Theo hồ sơ mật thám Pháp, ngày 5/5/1915, vua Duy Tân ký một Sắc chỉ mật phong Hoàng Trọng Mậu làm Thống lĩnh tả quân kiêm Tổng Tham mưu trưởng Quân đội Việt Nam, chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa dự kiến vào năm 1916.

Khi Pháp bắt vua Duy Tân, họ tìm thấy sắc chỉ này dưới gầm giường. Bản sắc chỉ hiện được lưu giữ trong bảo tàng.

Trong các câu chuyện trong nhà, chi tiết này hiếm khi được nhắc sâu. Có lẽ vì không ai biết rõ bằng cách nào thông tin được chuyển đi, và cũng không ai biết liệu kế hoạch ấy đã đi đến đâu.

Trận đánh không thành

Tháng 3/1915, Hoàng Trọng Mậu chỉ huy một lực lượng khoảng 200 người, có vũ khí, tấn công đồn Tà Lùng (Cao Bằng). Trận đánh thất bại do nội ứng không kịp thực hiện. Nhiều người bị bắt.

Sau đó, khi đang ở ga Hương Cảng, chờ tàu đi Thái Lan để tìm nguồn vũ khí khác, ông bị mật thám Pháp phát hiện. Cảnh sát Anh bắt giữ ông và giao cho Pháp.

Ông bị giải về giam tại Hỏa Lò.

Xem thêm: Sống bám đá đánh giặc - Chết hóa đá bất tử

Thời gian bị giam kéo dài khoảng tám tháng. Hồ sơ lưu trữ cho thấy ông bị thẩm vấn nhiều lần. Không có biên bản nào ghi nhận việc ông hợp tác.

Gia đình chỉ truyền lại một chi tiết: ông nói rõ mục đích hoạt động của mình, nhưng không khai về tổ chức. Ngày 24/1/1916, Hoàng Trọng Mậu bị xử bắn tại trường bắn Bạch Mai. Trước khi ra pháp trường, ông để lại hai câu đối tuyệt mệnh.

Năm 1926, khi đến giảng bài cho lớp học của Việt Nam Thanh Niên Cách Mạng Đồng Chí Hội tại Quảng Châu, Bác Hồ gặp ông Trần Trọng Cung – anh ruột Thượng tướng Trần Văn Quang, người cùng quê Nghi Lộc.

Ông Trần Trọng Cung kể lại câu chuyện về gia cảnh và con đường hoạt động của Hoàng Trọng Mậu. Nghe xong, Bác nói:  “Thế mới thật anh hùng.”

Ngôi mộ chung

Hoàng Trọng Mậu bị xử bắn cùng đồng hương là Trần Hữu Lực (Nguyễn Thức Đường). Hai người được chôn chung một mộ tại xã Nghi Trung, Nghi Lộc.

Năm 2023, trên mảnh đất không xa ngôi mộ, con cháu hai dòng họ cùng chính quyền địa phương dựng một tượng đài tưởng niệm. Khu vực này hiện là di tích văn hóa – lịch sử của tỉnh Nghệ An.

Với gia đình tôi, việc tôn tạo không nhằm kể lại chiến công. Chỉ là để xác nhận rằng: đã có một người như thế từng sống, từng lựa chọn và từng kết thúc đời mình ở đó.

Một trăm mười năm sau, câu chuyện vẫn được kể lại – không phải như một bài sử, mà như một ký ức còn nguyên chi tiết.