Công điện Thủ tướng và thế chênh vênh của hạt lúa ĐBSCL

Lâu nay, hạt gạo vốn mang thân phận chênh vênh theo quy luật cung - cầu lẫn hàng lắm...hàng rào cản trở, khi công điện này nêu rõ: "Sản xuất lúa gạo không chỉ là kinh tế, mà còn là đảm bảo an sinh xã hội và uy tín quốc gia trên bản đồ lương thực thế giới. Mọi rào cản gây khó cho nông dân và doanh nghiệp lúc này cần phải được dỡ bỏ ngay lập tức". Giờ đây, sức ép ấy càng nặng nề hơn khi bị cuốn vào vòng xoáy bất ổn toàn cầu. Những xung đột địa chính trị không chỉ làm đứt gãy chuỗi cung ứng mà còn đẩy giá năng lượng và cước vận tải biển lên mức phi mã.

Hạt gạo Việt hiện nay đang kẹt giữa gọng kìm: Một bên là chi phí đầu vào (phân bón, xăng dầu) tăng theo giá thế giới, một bên là chi phí logistics ăn mòn biên lợi nhuận xuất khẩu. Khi các quốc gia lớn điều chỉnh chính sách dự trữ để ứng phó với bất ổn, thị trường lập tức rơi vào trạng thái dò xét. Sự ngập ngừng của các nhà nhập khẩu quốc tế dẫn đến sự thận trọng của doanh nghiệp trong nước. Hệ quả tất yếu là dòng chảy thu mua bị tắc nghẽn, và áp lực cuối cùng lại đổ dồn lên vai người nông dân - mắt xích yếu thế nhất nhưng lại gánh chịu rủi ro đầu tiên.

Để thấy rõ thế chênh vênh của gạo Việt, cần đặt lên bàn cân cùng các "đối thủ" láng giềng. Trong khi chúng ta đang loay hoay giải quyết điểm nghẽn thu mua, các nước trong khu vực đã có những bước đi khác biệt:

Thái Lan -sự chủ động từ tỷ giá và kho bãi: Với hệ thống kho ngoại quan và hạ tầng logistics đồng bộ, Thái Lan có khả năng điều tiết nguồn cung cực tốt. Khi giá thế giới biến động, họ sẵn sàng tạm trữ quy mô lớn để chờ giá. Đặc biệt, việc đồng Baht yếu giúp gạo Thái duy trì sức cạnh tranh đáng gờm ngay cả khi chi phí vận tải tăng.

Ấn Độ -sức mạnh của sự điều tiết: Là "người khổng lồ" về sản lượng, Ấn Độ sử dụng chính sách thuế và lệnh cấm xuất khẩu như một công cụ chính trị để ổn định giá nội địa. Khi họ nới lỏng xuất khẩu, lượng gạo giá rẻ tràn ngập thị trường khiến gạo Việt rơi vào thế "lưỡng đầu thọ địch": vừa áp lực cước phí, vừa áp lực giá bán.

Một trong những lý do khiến hạt gạo Việt dễ bị tổn thương trước biến động quốc tế chính là sự yếu kém về hạ tầng logistics nội địa. Chi phí vận chuyển gạo tại ĐBSCL hiện chiếm tới 20-25% giá thành - một con số quá cao so với các nước có hệ thống cảng nước sâu sát vùng nguyên liệu.

Trong khi gạo Thái Lan hay Ấn Độ có thể lên thẳng tàu lớn để đi châu Âu, châu Mỹ, thì gạo Việt vẫn phải trung chuyển qua nhiều tầng nấc sà lan, xe tải để về các cảng lớn tại TP.HCM hay Cái Mép. Chính sự rườm rà này đã biến hạt lúa trở nên nặng nề hơn trước các cú sốc giá xăng dầu. Nếu không tự chủ được hạ tầng và giảm bớt các khâu trung gian, hạt gạo Việt sẽ mãi nằm trong thế "giải cứu" mỗi khi thế giới có biến động chính trị.

Công điện của Thủ tướng về việc khơi thông dòng vốn tín dụng và giảm chi phí logistics chính là nỗ lực tạo ra một "lưới đỡ" khẩn cấp để ngăn chặn sự đổ vỡ của hệ sinh thái lúa gạo. Tuy nhiên, nhìn sâu vào bản chất, đây là hồi chuông nhắc nhở về một nền nông nghiệp cần nội lực mạnh mẽ hơn.

Sản xuất lúa gạo không đơn thuần là câu chuyện tăng năng suất. Trong một thế giới đầy biến động, hạt gạo cần một hệ sinh thái bền vững - nơi doanh nghiệp có đủ tiềm lực tài chính để đứng vững trước các cú sốc, và hạ tầng logistics đủ hiện đại để hạt lúa không phải cõng quá nhiều chi phí vô lý.

Chỉ khi tháo gỡ được những rào cản mang tính hệ thống, chúng ta mới có thể giúp hạt gạo Việt thoát khỏi thế chênh vênh, để những mùa vàng thực sự mang lại sự ấm no thay vì những bản công điện khẩn cấp giữa mùa thu hoạch.