Chuyển lũ từ sông Hương sang sông Nong, Huế liệu giảm lụt?
Phương án xây dựng tràn dự phòng hồ Tả Trạch, dẫn một phần dòng lũ qua sông Nong để giảm áp lực cho hạ du sông Hương, đặt ra yêu cầu đánh giá khả năng thoát lũ và mức độ an toàn của khu vực tiếp nhận dòng nước.
Thêm hướng thoát lũ cho hồ Tả Trạch
Hồ Tả Trạch là một trong bốn công trình thủy lợi thuộc loại đập, hồ chứa nước quan trọng đặc biệt của quốc gia. Công trình được xây dựng trên dòng chính sông Tả Trạch, một phụ lưu chính của sông Hương, tại khu vực Dương Hòa, Hương Thủy, cách trung tâm Huế khoảng 24 km về phía đông nam. Hồ được bàn giao, đưa vào sử dụng cuối tháng 8/2016.
Nước xả từ hồ theo sông Tả Trạch về hạ du, nhập vào hệ thống sông Hương rồi thoát ra đầm phá và biển. Vì vậy, việc điều tiết lũ tại hồ có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng giảm ngập ở vùng hạ du, trong đó có khu vực đô thị Huế.
Đây là công trình thủy lợi – thủy điện đa mục tiêu, vừa có nhiệm vụ chống lũ tiểu mãn, lũ sớm, giảm lũ chính vụ cho hệ thống sông Hương, vừa cấp nước sinh hoạt, công nghiệp, tạo nguồn tưới cho gần 34.800 ha đất canh tác và bổ sung nước ngọt cho hạ lưu, phục vụ đẩy mặn, cải thiện môi trường vùng đầm phá.
Một nhà máy thủy điện có công suất lắp máy 19,5 MW cũng được đưa vào vận hành phát điện từ ngày 30/4/2014.
Với nhiều nhiệm vụ cùng lúc, việc vận hành hồ luôn phải cân đối giữa yêu cầu tích nước, cấp nước và bảo đảm an toàn cho vùng hạ du. Trong những đợt mưa lũ lớn, khả năng điều tiết của hồ còn phụ thuộc vào lượng nước đổ về, quy trình vận hành và năng lực tiêu thoát của hệ thống sông phía dưới.
Theo phương án đầu tư vừa được phê duyệt, dự án nâng cấp, bảo đảm an toàn vận hành hồ chứa nước Tả Trạch có tổng mức đầu tư dự kiến 445 tỷ đồng, thuộc nhóm B, sử dụng vốn ngân sách nhà nước giai đoạn 2026–2030 do Bộ NN - MT quản lý, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi thành phố Huế làm chủ đầu tư. Dự án dự kiến khởi công năm 2027.
Một trong những hạng mục đáng chú ý là xây dựng tràn dự phòng, tạo thêm hướng thoát nước khi cần thiết. Theo phương án, một phần dòng lũ có thể được dẫn qua sông Nong, đổ ra đầm Cầu Hai rồi thoát ra biển qua cửa Tư Hiền, thay vì tiếp tục dồn toàn bộ về hạ du sông Hương.
Nếu được tính toán và vận hành phù hợp, hướng thoát lũ này có thể góp phần giảm áp lực cho hệ thống sông Hương, nhất là vùng đô thị Huế vốn thường chịu tác động khi mưa lớn kéo dài kết hợp với lũ từ thượng nguồn.
Tuy nhiên, việc mở thêm hướng thoát lũ không đơn thuần là dẫn nước sang một dòng sông khác.
Không để giảm nơi này, tăng rủi ro nơi khác
Phương án dẫn một phần dòng lũ từ hồ Tả Trạch qua sông Nong nhằm giảm áp lực cho hạ du sông Hương, đặt ra câu hỏi: khu vực tiếp nhận dòng nước có đủ khả năng tải lũ và bảo đảm an toàn cho dân cư hay không?
Theo TS. Nguyễn Đính, Viện trưởng Viện Công nghệ Môi trường, Giảm nhẹ thiên tai và Biến đổi khí hậu, đồng thời là chuyên gia trong lĩnh vực thủy lợi, thì xây dựng tràn dự phòng trên hồ Tả Trạch không có nghĩa Huế sẽ hết lo lũ. Hiệu quả còn phụ thuộc vào năng lực dự báo, quy trình vận hành và sự phối hợp giữa các hồ chứa.
Điều quan trọng là phải nâng cao mức độ an toàn công trình, cảnh báo kịp thời và giảm thiểu rủi ro thực chất cho toàn vùng, đặc biệt là lưu vực sông Nong – nơi dự kiến tiếp nhận dòng nước phân lũ.
Theo ông, cần đánh giá đầy đủ tác động của phương án phân lũ, kể cả trong trường hợp tràn dự phòng chỉ được sử dụng khi xảy ra mưa lũ cực đoan. Việc đánh giá không chỉ giới hạn ở khả năng thoát nước mà còn phải tính đến môi trường tự nhiên, hạ tầng, đời sống, sinh kế và tương lai của cộng đồng trong khu vực chịu ảnh hưởng.
Những nhóm dễ bị tổn thương cần được quan tâm đặc biệt. Quá trình đánh giá phải có sự tham gia, giám sát của chính quyền, người dân, cộng đồng, chuyên gia và nhà khoa học.
"Thông tin về dự án cũng cần được công khai đầy đủ, minh bạch và kịp thời để người dân hiểu rõ phương án, những tác động có thể xảy ra và các giải pháp bảo đảm an toàn", ông nói.
TS. Nguyễn Đính cũng đặt vấn đề về tổng mức đầu tư dự kiến 445 tỷ đồng: khoản kinh phí này đã bao gồm các giải pháp giảm thiểu tác động bất lợi do phân lũ, hay là mới tập trung vào xây dựng tràn dự phòng, nâng cấp tràn xả mặt chính, cống xả đáy và gia cố các vị trí xói lở tại cụm đầu mối hồ Tả Trạch?
“Nếu chưa tính đến chi phí thực hiện các giải pháp để giảm thiểu tối đa các tác động nói trên, thiết nghĩ thành phố Huế cần thực hiện một dự án để phục hồi, giảm thiểu những tác động bất lợi của việc phân lũ trước khi tiến hành khởi công hợp phần tràn dự phòng”, TS. Nguyễn Đính nêu ý kiến.
Tăng lưu lượng, có thể gia tăng nguy cơ lũ lên nhanh
Theo thông tin trong Kế hoạch phòng, chống thiên tai TP. Huế giai đoạn 2026–2030, sông Nong bắt nguồn từ vùng đồi núi giữa sông Tả Trạch và sông Truồi, chảy qua Quốc lộ 1A rồi đổ vào đầm Cầu Hai, thông ra biển qua cửa Tư Hiền. Sông dài khoảng 30 km, độ dốc lòng sông là 37,4 m/km2, độ cao bình quân khu vực đầu nguồn khoảng 1.000 m.
Lưu vực chủ yếu là rừng trồng và cây bụi. Địa hình dốc có thể khiến dòng chảy tập trung nhanh khi mưa lớn, làm gia tăng nguy cơ lũ lên nhanh và xói lở dọc hai bờ.
