Chân dung 54 dân tộc Việt và những 'chớp nháy' đâu chỉ từ tình cờ

Cũng có người rong ruổi chỉ để giữ lại những điều sợ một ngày nào đó sẽ biến mất.

Gần mười năm qua, chiếc máy ảnh của ông Đoàn Nhân (SN 1963, sống tại TP.HCM) lặng lẽ theo ông vượt hàng nghìn cây số, tìm đến những bản làng xa xôi, gặp từng con người bình dị để thực hiện một bộ chân dung về 54 dân tộc Việt Nam.

Ý tưởng tình cờ kéo dài một thập niên

Đó không chỉ là những bức ảnh. Đó là những gương mặt mang theo ký ức của một cộng đồng.

Ít ai biết trước khi dành gần trọn thời gian cho những chuyến đi ấy, Đoàn Nhân từng là một cậu bé mê máy ảnh. Khi còn trẻ, ông kiếm sống bằng nghề chụp ảnh dạo ở Thảo Cầm Viên Sài Gòn rồi chuyển sang chụp ảnh cưới.

Nghề mang lại thu nhập, còn đam mê lại đưa ông đến một con đường khác.

Ông không chạy theo những bộ ảnh thời trang hay những cuộc thi nghệ thuật. Điều khiến ông say mê là những chủ đề có thể lưu giữ ký ức: những làng nghề đang dần biến mất, những nếp sinh hoạt ở nông thôn ngày càng hiếm gặp, những giá trị bình dị nhưng lặng lẽ bị thời gian bào mòn.

Năm 2018, khi hoàn thành bộ ảnh về những hình ảnh đặc trưng của 63 tỉnh, thành, mỗi bức hình chỉ cần nhìn qua đã có thể nhận ra địa danh, như Hồ Gươm của Hà Nội hay chợ Bến Thành của TP.HCM, ông bất chợt nảy ra một ý nghĩ khác.

Nếu mỗi vùng đất đều có một biểu tượng, vậy mỗi dân tộc thì sao? Ý tưởng về bộ ảnh chân dung 54 dân tộc Việt Nam bắt đầu từ đó.

Ý tưởng tưởng như đơn giản nhưng để biến thành hiện thực lại là hành trình kéo dài gần một thập niên.

Ông không chọn mẫu qua mạng hay nhờ người khác chụp giúp.

Chân dung 54 dân tộc: Đau đầu nhất là chọn đúng người

Mỗi nhân vật đều phải là người đang sinh sống tại địa phương, có nhân thân rõ ràng, đúng dân tộc và mặc trang phục truyền thống mang tính đại diện. Sau khi tìm hiểu, kết nối và hẹn trước, ông đều trực tiếp đến tận nơi để bấm máy.

"Tôi muốn mỗi bức ảnh đều có câu chuyện và có địa chỉ của nó", ông nói.

Khó khăn đầu tiên là kinh phí.

Mọi chuyến đi đều do ông tự bỏ tiền túi.

Khó khăn thứ hai là đường sá.

Có những cộng đồng sinh sống ở vùng núi xa xôi, muốn đến phải đi nhiều chặng xe rồi tiếp tục đi bộ.

Nhưng điều khiến ông đau đầu nhất lại là... chọn đúng người.

Ngay cả dân tộc Kinh, tưởng như dễ nhất, cũng khiến ông suy nghĩ rất lâu.

"Chụp người Kinh như thế nào để chỉ nhìn vào là thấy bản sắc?", ông tự hỏi.

Trong 54 dân tộc, người Ngái là thử thách lớn nhất.

"Ngay cái tên còn xa lạ với nhiều người. Bà con sống ở vùng núi Tây Bắc, đường xa, lại luôn bận việc đồng áng nên rất khó hẹn", ông kể.

Có một điều quý hơn bức ảnh

Có những chuyến đi chỉ để chờ một cuộc gặp.

Nhưng ông không muốn nói nhiều về những khó khăn, ông muốn để “những bức hình lên tiếng”.

Điều khiến Đoàn Nhân nhớ nhất lại không nằm trong những bức ảnh.

Theo ông, mỗi lần chụp xong, ông đều gửi chút thù lao cho nhân vật như một lời cảm ơn.

Nhưng phần lớn đều từ chối.

Họ bảo, nếu những bức ảnh ấy có thể góp phần lưu giữ hình ảnh dân tộc mình cho con cháu sau này, thì đó đã là điều đáng quý.

Chính những lần từ chối ấy khiến ông có thêm động lực tiếp tục hành trình.

Bởi ông hiểu mình không chỉ chụp chân dung một con người.

Ông đang ghi lại một lát cắt của văn hóa.

Đến nay, sau gần mười năm, bộ sưu tập đã hoàn thành 49 trên tổng số 54 dân tộc. Năm bộ ảnh còn lại dự kiến sẽ được ông hoàn tất vào tháng 9 năm 2026.

Tôi hỏi ông điều mong muốn nhất sau khi hoàn thành bộ ảnh.

Ông cười:

"Nói không mong gì thì xã giao quá. Tôi chỉ mong có một cuộc triển lãm để giới thiệu bộ ảnh này. Hy vọng mọi người nhìn thấy giá trị dữ liệu và ý nghĩa lưu giữ mà nó mang lại."

Rồi như sợ những lời mình vừa nói sẽ bị hiểu thành một tham vọng nào đó, ông vội đính chính:

"Đừng gọi tôi là nhiếp ảnh gia."

"Tôi chỉ là người mê chụp ảnh."

Người mê chụp ảnh ấy đã dành gần mười năm đi khắp đất nước, không phải để tìm kiếm những bức hình đẹp nhất, mà để lưu giữ những gương mặt có thể một ngày nào đó sẽ chỉ còn hiện diện trong ký ức và trong những khuôn hình.