Cán bộ thôn - 'lý trưởng' thời 4.0

Người đứng đầu thôn và hành trình thay đổi tiêu chuẩn

Dưới triều Nguyễn, khác với làm quan, để trở thành lý trưởng, một người không nhất thiết phải đỗ đạt khoa cử. Có thể dễ dàng tìm thấy các tiêu chuẩn của một lý trưởng trong rải rác trong các sách về điển chế như Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Đại Nam thực lục..

Mặc dù không có một tiêu chuẩn bắt buộc cụ thể nào, nhưng để trở thành lý trưởng, người đó phải biết chữ, có uy tín trong làng, có điều kiện kinh tế và được dân làng tín nhiệm, sau đó được quan trên chuẩn y. Họ là người thay mặt chính quyền quân chủ ở cấp làng xã, đảm nhận nhiều công việc từ thu thuế, quản lý hộ tịch, giữ gìn trật tự đến điều hành những việc chung của làng.

Hơn một thế kỷ sau, hình ảnh ấy như một liên tưởng thú vị khi nhìn vào đội ngũ cán bộ thôn bản, tổ dân phố hôm nay. Dĩ nhiên, vai trò, cơ chế quản lý và vị trí pháp lý đã hoàn toàn khác. Nhưng điểm chung vẫn là: Cán bộ thôn là những người gần dân nhất, trực tiếp giải quyết nhiều câu chuyện của cộng đồng.

Điểm khác biệt lớn của "lý trưởng" thời 4.0 là hành trang tri thức đã thay đổi.

Không ít trưởng thôn, bí thư chi bộ, trưởng ban Công tác Mặt trận hiện nay có bằng đại học, thậm chí sau đại học. Có người từng là giáo viên, kỹ sư, cán bộ quản lý, công chức, viên chức. Sau những đợt sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính, tinh gọn bộ máy, một bộ phận nhân lực có trình độ trở về địa phương, tham gia công việc ở cơ sở.

Mới đây, thôn Ruộng thuộc xã Khe Sanh, một địa phương vùng cao của tỉnh Quảng Trị công bố danh sách cán bộ thôn nhiệm kỳ mới. Ấn tượng đầu tiên khi nhìn vào danh sách này là trình độ của những người đảm trách công việc của thôn. Một trưởng thôn tốt nghiệp Đại học Sư phạm. Một bí thư chi bộ có bằng Thạc sĩ Quản lý công. Một trưởng ban Công tác Mặt trận từng là kỹ sư khuyến nông.

Những trường hợp ấy cho thấy diện mạo đội ngũ cán bộ cơ sở đang thay đổi. Người đứng đầu cộng đồng hôm nay không chỉ dựa vào kinh nghiệm làng xã, mà còn có thêm kiến thức về quản lý, pháp luật, công nghệ và tổ chức công việc.

Cán bộ thôn và những công việc không tên

Nhưng công việc ở thôn xóm không chỉ nằm trong những cuộc họp hay những bản báo cáo.

Ở vùng nông thôn, công việc của người đứng đầu cộng đồng nhiều khi bắt đầu từ những câu chuyện rất đời thường.

Chuyện tang ma, hiếu hỉ. Chuyện vợ chồng lục đục khi người chồng say xỉn, đánh vợ. Chuyện hai nhà hàng xóm tranh chấp ranh giới đất đai chỉ vì một cái cây mọc bên bờ rào. Hay vụ mất trộm vài con gà khiến tình làng nghĩa xóm trở nên căng thẳng... Chuyện gì rồi cũng tới lượt ông trưởng thôn xắn tay vào.

Những chuyện tưởng nhỏ ấy lại liên quan trực tiếp đến sự bình yên của cả cộng đồng. Người trưởng thôn, bí thư chi bộ hay cán bộ Mặt trận nhiều khi phải đóng vai trò của một người hòa giải, một cầu nối, thậm chí là người giữ gìn nếp sống và tình cảm giữa những người cùng một xóm làng.

Và đó là những thứ mà không một tấm bằng cử nhân hay thạc sĩ nào có thể bảo chứng.

Đó là thứ tri thức được hình thành từ sự gắn bó với cộng đồng, từ sự hiểu biết phong tục, tính cách con người và uy tín được tạo dựng qua thời gian.

Và câu chuyện cán bộ cấp xã

Mới đây, tại Hội nghị toàn quốc sơ kết một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 3 cấp, có một con số khiến không ít người phải trăn trở: chỉ 53% cán bộ cấp tỉnh và 30% cán bộ cấp xã đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ.

Điều này cho thấy, yêu cầu về năng lực, phẩm chất của cán bộ cấp cơ sở cần phải được quan tâm thấu đáo hơn nữa, nhất là trong bối cảnh đất nước đang có những bước chuyển mới.

Và khi cán bộ cấp thôn đã được chuẩn hóa như câu chuyện ở thôn Ruộng, thì người ta tiếp tục băn khoăn: nếu ở thôn, bản hôm nay đã có nhiều cử nhân, thạc sĩ, vậy đội ngũ cán bộ cấp xã phải được chuẩn bị ở tầm nào?

Dĩ nhiên thang đo không thể chỉ dựa vào bằng cấp, mà là câu chuyện về năng lực quản trị. Bởi cấp thôn bản là nơi nắm bắt từng câu chuyện của đời sống dân cư, còn cấp xã là nơi tổng hợp, hoạch định và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, quản lý đất đai, xây dựng hạ tầng, chuyển đổi số và giải quyết những vấn đề lớn hơn của địa phương.

Khi người dân và cán bộ ở cơ sở ngày càng có trình độ, yêu cầu đối với chính quyền cấp xã cũng thay đổi. Cấp xã không chỉ cần những người giỏi xử lý công việc hành chính, mà cần những người có tư duy phát triển, biết quy hoạch, biết tổ chức nguồn lực, biết biến tiềm năng địa phương thành kết quả cụ thể.

Tuy nhiên, nâng cao chất lượng cán bộ không có nghĩa là chạy theo học vị. Một địa phương mạnh không phải vì có nhiều người mang danh tiến sĩ, thạc sĩ, cử nhân mà trước hết bởi có những cán bộ tận tâm, tận tụy và tận tình với công việc.

Bởi, lợi lạc lớn nhất mà cũng là điều người dân quan tâm nhất là cán bộ đã làm được gì cho họ. Đó là người có mặt khi dân cần, biết lắng nghe khi dân gặp khó khăn. Những cán bộ "lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ", mới thực sự là những người làm công việc của nhân dân.

Cuối cùng, thước đo lớn nhất của một người cán bộ vẫn là sự tin yêu của nhân dân.

"Lý trưởng thời 4.0" vì thế không chỉ là câu chuyện về bằng cấp. Mà đó là câu chuyện về một nông thôn đang thay đổi, nơi tri thức hiện đại gặp gỡ với kinh nghiệm cộng đồng, nơi yêu cầu quản trị cần đi cùng lòng dân.

Sao nỡ biến bản thành thôn?