Châu Á: Tết đoàn viên

Tại Trung Quốc và nhiều cộng đồng đón Tết âm lịch, bữa tối đoàn viên đêm giao thừa giữ vai trò trung tâm. Đây là thời điểm các thành viên trong gia đình trở về nhà, ngồi quanh bàn ăn trong một trật tự đã quen thuộc qua nhiều thế hệ.

Cá nguyên con gần như là món không thể thiếu. Trong tiếng Hoa, chữ “cá” (鱼, yú) đồng âm với “dư” (余), tạo nên lời chúc “niên niên hữu dư” - năm nào cũng dư dả. Cá được phục vụ nguyên con, giữ nguyên hình dạng, như một cách nhấn mạnh sự trọn vẹn và đầy đủ.

Bên cạnh đó là bánh nếp (nián gāo), gợi ý niệm “mỗi năm một cao hơn”, hay tāngyuán - những viên bột nếp tròn tượng trưng cho đoàn tụ. Tên gọi, hình dáng và cách bày biện kết hợp với nhau thành một hệ thống biểu tượng ổn định, nơi mỗi chi tiết đều có vai trò trong cấu trúc chung của nghi lễ.

Ở Hàn Quốc, Seollal (Tết truyền thống) được đánh dấu bằng tteokguk (canh bánh gạo thái lát). Việc ăn bát canh này vào ngày đầu năm được tin là một cách đánh dấu thêm một tuổi mới.

Tại Nhật Bản, dịp Oshōgatsu (Tết Dương lịch), người dân chuẩn bị osechi ryōri (các món ăn truyền thống ngày Tết). Những món ăn này được xếp trong hộp sơn mài nhiều tầng, mỗi tầng chia thành các ngăn nhỏ. Mỗi món đại diện cho một lời cầu chúc: sức khỏe, trường thọ, mùa màng bội thu, thịnh vượng.

Tây Á và châu Âu: ánh sáng, vị ngọt và nhịp chuông

Tại Iran và nhiều cộng đồng Trung Á, Nowruz (năm mới theo lịch Ba Tư) được đánh dấu bằng một bàn bày gọi là haft-sīn.

Trên bàn này có bảy vật phẩm, tất cả đều bắt đầu bằng chữ “s” trong tiếng Ba Tư. Sabzeh - mầm lúa mì hoặc đậu xanh nảy mầm - tượng trưng cho tái sinh và sức sống của mùa xuân. Samanu - món chè ngọt nấu từ mầm lúa mì - biểu trưng cho sự sung túc. Sīr (tỏi) đại diện cho sức khỏe; sīb (táo) gắn với sự sống và vẻ đẹp; somāq - một loại gia vị làm từ quả khô của cây sumac, được nghiền thành bột màu đỏ thẫm - gợi ánh bình minh; serkeh (giấm) tượng trưng cho sự kiên nhẫn; senjed (quả nhót khô) liên quan đến tình yêu và sự gắn kết.

Khi được đặt cạnh nhau, bảy vật phẩm này tạo thành một cấu trúc biểu tượng hoàn chỉnh. Mùa xuân được gọi tên bằng mầm xanh; ánh sáng được gợi lên qua màu sắc; sự đổi mới của đời sống được phản ánh trong chu kỳ tự nhiên.

Trong Rosh Hashanah (năm mới của người Do Thái), bàn ăn cũng mang một cấu trúc ý nghĩa rõ ràng. Táo và bánh mì được chấm mật ong nhằm cầu một năm mới ngọt lành. Lựu, với vô số hạt, tượng trưng cho sự phong phú và được liên hệ với truyền thống tôn giáo lâu đời.

Tại Tây Ban Nha, nghi thức ăn 12 quả nho vào thời khắc giao thừa diễn ra theo nhịp 12 tiếng chuông. Mỗi quả tương ứng với một tháng trong năm. Hành động ấy được thực hiện đồng loạt, tạo nên một khoảnh khắc tập thể nơi thời gian được đo bằng nhịp điệu và chuyển động.

Bàn ăn là nơi lưu giữ ký ức

Nhìn từ Đông Á đến Tây Á, từ châu Âu đến những cộng đồng Do Thái trên khắp thế giới, mâm cơm năm mới hiện lên như một cấu trúc văn hóa có logic riêng. Các món ăn khác nhau về nguyên liệu và hương vị, nhưng đều mang một điểm chung: chúng được lựa chọn, đặt tên và sắp xếp dựa trên hệ thống biểu tượng đã được thừa nhận qua thời gian. Bàn ăn ngày Tết vì thế trở thành nơi cộng đồng tái khẳng định giá trị chung.

Giữa một thế giới liên tục biến động, nghi thức ẩm thực năm mới giữ vai trò như một sợi dây nối quá khứ với hiện tại. Con người có thể khác nhau về ngôn ngữ, tôn giáo hay địa lý, nhưng khi năm mới đến, họ cùng chọn một hành động quen thuộc: ngồi xuống bên nhau, chuẩn bị một chiếc bàn, và bắt đầu chu kỳ mới bằng việc cùng nhau ăn.

Xem thêm: Chạm Tết xưa nơi phố biển