Cà phê trên đất dốc, qua rồi chuyện lo phân trôi, đất mất độ phì

Bài toán giữ dinh dưỡng cho cây cà phê chè Tây Bắc

Trên những sườn đồi cà phê chè bạt ngàn tại Sơn La, thói quen canh tác truyền thống lâu nay đang vấp phải thách thức lớn từ điều kiện tự nhiên. Phân bón rãi trực tiếp trên mặt đất, khi gặp những trận mưa lớn đầu mùa thường bị cuốn trôi đi phần lớn, khiến đất ngày càng chua nặng, hệ vi sinh vật suy kiệt và cây trồng yếu đi rõ rệt sau mỗi chu kỳ mưa dầm.

Nhằm vực dậy sức sống cho các vườn cây, Chương trình "Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu" do Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền chủ trì, phối hợp với Trung tâm Khuyến nông Quốc gia và Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) triển khai, đã mang đến một bước ngoặt kỹ thuật quan trọng.

Tại Sơn La, chương trình phối hợp cùng Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền - Ninh Bình, Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh cùng Hội Nông dân tỉnh đưa mô hình ứng dụng trực tiếp vào 6 hộ trồng cà phê tại xã Bình Thuận và phường Chiềng Cơi. Bước đầu ghi nhận trước thềm thu hoạch, các giải pháp kỹ thuật bài bản đã tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa vườn mô hình và phần vườn canh tác theo lối cũ.

Chua nặng và lãng phí dinh dưỡng

Qua kết quả phân tích mẫu đất thực tế từ WASI tại các vườn mô hình ở Sơn La, nguyên nhân cốt lõi khiến năng suất cây chững lại dù chi phí đầu tư liên tục tăng đã được phơi bày. Cả 6 vườn khảo sát tại đây đều có độ pH 4,6, thậm chí chỉ còn mức 3,9.

Bên cạnh đó, hàm lượng hữu cơ và lân dễ tiêu trong đất rất thấp, đồng thời thiếu hụt rõ rệt các nguyên tố trung vi lượng như magiê. Đất chua làm rễ tơ kém phát triển, giữ chặt lân khiến cây không thể hấp thu dù nông dân bón phân rất nhiều. Những năm đầu, có vườn thu đều 12-13 tấn quả tươi/ha, nhưng những năm gần đây cây xuống sức nhanh, bệnh thán thư, khô cành và rệp sáp xuất hiện nhiều hơn.

Tương tự, tại Chiềng Cơi, ông Nguyễn Xuân Tùng sử dụng tới 2,5 tấn NPK kết hợp thêm đạm mỗi hecta, hay ông Nguyễn Văn Thuận bón một tấn lân cùng đạm và kali đơn. Tuy nhiên, việc áp dụng tập quán rãi phân trên mặt đất trên nền đất dốc đã khiến phần lớn dưỡng chất bị rửa trôi ngay trận mưa đầu mùa, để lại những chiếc lá vàng úa ở phần trên đồi dù tiền phân bón mỗi vụ một tăng cao.

Bốn hướng chốt chặn

Thay vì áp dụng lối mòn cứ bón liên tục, quy trình chăm sóc mới trong các mô hình canh tác thông minh đã được lật lại toàn diện, qua 4 điểm mấu chốt để chặn đứng tình trạng thất thoát dinh dưỡng và vực dậy sức khỏe cho đất.

Không còn chuyện dồn dập dội phân hóa học như trước, đầu vụ, các nhà vườn đều đặn bón một lượng lớn phân hữu cơ vi sinh Đầu Trâu. kết hợp cùng dòng NPK Đầu Trâu chuyên dùng cho mùa khô. Cú hích này giúp nâng dần độ pH vốn đang chua nặng, đánh thức hệ vi sinh vật bản địa và dọn đường cho bộ rễ tơ bung nở.

Bón phân kiểu cảm tính đã lùi ra, khi mọi thứ đều căn cứ vào kết quả phân tích mẫu đất. Đến kỳ nuôi quả, cây được nạp dòng NPK Đầu Trâu giàu kali và vi lượng, vừa khít với giai đoạn hạt vào chắc, tích lũy chất khô mà chẳng lo thừa đạm. Nhờ vậy, tổng lượng phân hóa học đổ xuống vườn giảm đi trông thấy.

Bỏ thói quen rãi mặt, chuyển sang rạch rãnh lấp đất. Đây được xem là bước đột phá lớn nhất trên những sườn đồi dốc đứng. Thay vì rải phân trên mặt đất để rồi mỗi trận mưa đầu mùa cuốn trôi sạch sẽ, nhà nông nay rạch rãnh theo đúng vành mép tán, vùi phân rồi lấp đất lại cẩn thận. Dinh dưỡng được giấu chặt trong tầng đất, cứ thế ngấm dần nuôi cây chứ không còn đường trôi trượt xuống chân đồi.

Rệp sáp, thán thư, khô cành khô quả hay gỉ sắt nay không còn là nỗi ám ảnh. Dưới sự kèm cặp sát sao của cán bộ kỹ thuật, bà con chủ động xử lý ngay từ lúc dịch mới chớm. Thuốc được phun trúng đích vào từng chùm quả bị hại thay vì cào bằng cả vườn, vừa tiết kiệm, vừa đảm bảo tuyệt đối thời gian cách ly trước ngày hái quả.

Bên cạnh đó, cuốn nhật ký đồng ruộng được ghi chép tỉ mỉ từng đợt phân bón, bình thuốc, ngày công lao động dưới sự kiểm tra hằng tháng của các kỹ sư nông nghiệp đã mang lại một "cú hích" tư duy. Lần đầu tiên, người nông dân nắm trong tay những con số "sống" để tự mình tính toán rạch ròi chi phí thực tế cho từng kg cà phê.

Hiệu quả thực tế trước thềm thu hoạch và triển vọng cho vùng Tây Bắc

Những thay đổi đồng bộ trong quy trình canh tác đã mang lại kết quả sinh động tại các khu vườn thí điểm. Các đợt khảo sát giữa và cuối mùa mưa đều ghi nhận: phần vườn áp dụng quy trình mới có bộ lá xanh đậm, tán dày dặn, cành dự trữ đầy đủ lá, cây sinh trưởng khỏe mạnh và đậu quả sai, đều đặn, không xuất hiện tình trạng rụng quả bất thường, kết cấu đất tơi xốp hơn hẳn.

Trong khi đó, phần vườn đối chứng có biểu hiện lá nhạt màu hơn, cành dự trữ trung bình và rụng quả rải rác. Tình trạng sâu bệnh tuy vẫn xuất hiện ở cả hai phần nhưng mức độ ở vườn mô hình nhẹ hơn rất rõ rệt.

Sơn La hiện là vùng trồng cà phê chè lớn nhất khu vực miền Bắc,với đặc thù canh tác phụ thuộc hoàn toàn vào nước trời trên địa hình đất dốc. Mô hình canh tác thông minh do Phân bón Bình Điền phối hợp triển khai đã chứng minh được giá trị thiết thực. Đó là giữ lại dinh dưỡng trong đất, khôi phục độ phì nhiêu tự nhiên, giúp cây trồng hấp thu hiệu quả hơn dù lượng phân bón giảm. Từ đó tiết giảm chi phí sản xuất, hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường và nâng cao sức chống chịu cho cây qua các mùa mưa.

Từ thành công ban đầu của 6 vườn mô hình, Bình Điền và các đơn vị đồng hành định hướng nhân rộng quy trình canh tác thông minh trên toàn vùng cà phê chè Sơn La. Đây chính là nền tảng vững chắc, giúp người nông dân chuyển đổi từ tư duy canh tác dựa vào kinh nghiệm sang sản xuất khoa học dựa trên đặc tính thổ nhưỡng, qua đó bảo vệ dải đất dốc Tây Bắc và gìn giữ chất lượng, vị thế hạt cà phê Arabica trên thị trường trong và ngoài nước.

"Trẻ hóa" cà phê chè Quảng Trị

Vực dậy cây cà phê chè Quảng Trị