Bữa ăn học đường: Đừng để sự an toàn chỉ nằm trên giấy

Một bữa ăn có thể trở thành thảm kịch

Năm 1996, thành phố Sakai của Nhật Bản chứng kiến một trong những vụ ngộ độc thực phẩm từ bữa ăn học đường nghiêm trọng. Theo số liệu của chính quyền thành phố, 9.523 người mắc bệnh do vi khuẩn E. coli O157, trong đó có 7.892 học sinh tiểu học và 3 trẻ tử vong.

Điều đáng suy nghĩ là các trường tự tổ chức nấu ăn nhưng cùng sử dụng thực phẩm từ một trạm cung ứng trung tâm. Dù chưa xác định được chính xác món ăn gây bệnh, vụ việc cho thấy rủi ro có thể ảnh hưởng đến nhiều trường khi cùng sử dụng một nguồn cung nguyên liệu.

Gần hai thập niên sau, vào năm 2015, một phụ nữ từng nhiễm bệnh khi còn là học sinh lớp 1 đã qua đời vì di chứng của vụ việc. Điều này cho thấy một bữa ăn không an toàn có thể để lại hậu quả vượt xa thời gian diễn ra sự cố.

Tại Ấn Độ, tháng 7/2013, 23 học sinh ở bang Bihar tử vong sau bữa trưa miễn phí tại trường. Kết quả giám định phát hiện dầu ăn chứa thuốc trừ sâu monocrotophos. Theo bản cáo buộc của cảnh sát, hiệu trưởng đã bỏ qua phản ánh của đầu bếp và học sinh về mùi vị bất thường của thức ăn. Tháng 8/2016, bà bị tòa sơ thẩm tuyên tổng cộng 17 năm tù.

Hai thảm kịch xảy ra ở những quốc gia khác nhau, với nguyên nhân khác nhau, nhưng cùng đặt ra câu hỏi vì sao thực phẩm nguy hiểm có thể đi qua nhiều khâu kiểm soát để cuối cùng xuất hiện trên bàn ăn của trẻ.

Không thể mặc nhiên cho rằng mọi sự cố đều xuất phát từ sự buông lỏng quản lý. Tuy nhiên, khi một bất thường không được phát hiện, hoặc đã được cảnh báo nhưng không được xử lý, vấn đề không còn giới hạn ở chất lượng thực phẩm. Đó còn là năng lực vận hành và trách nhiệm của cả hệ thống.

Đối với học sinh, bữa ăn ở trường là một dịch vụ đặc biệt. Các em không được lựa chọn nhà cung cấp, không biết nguyên liệu đến từ đâu, cũng không có khả năng kiểm tra điều kiện chế biến. Phụ huynh giao con cho nhà trường đồng nghĩa với việc trao gửi niềm tin rằng những rủi ro ấy đã được người lớn kiểm soát. Chính vì vậy, an toàn bữa ăn học đường không thể chỉ được đo bằng việc có bao nhiêu giấy chứng nhận, bao nhiêu đợt kiểm tra hay bao nhiêu cam kết từ đơn vị cung cấp.

Minh bạch bữa ăn học đường đồng nghĩa với công khai thông tin

Một vụ việc tại thành phố Thiên Thủy, tỉnh Cam Túc (Trung Quốc) năm 2025 cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề khi chính hoạt động kiểm tra, xét nghiệm cũng không còn đáng tin cậy.

Theo báo cáo điều tra công bố tháng 7/2025, có 247 trong số 251 trẻ được kiểm tra có nồng độ chì trong máu bất thường. Nguyên nhân được xác định là việc cố ý sử dụng phẩm màu không được phép dùng trong thực phẩm để chế biến món ăn bắt mắt, phục vụ mục đích thu hút tuyển sinh.

Đáng chú ý, vụ việc không dừng ở sai phạm trong bếp ăn. Kết quả điều tra còn phát hiện một bệnh viện sửa kết quả xét nghiệm của hai trẻ, trong khi cơ quan kiểm soát dịch bệnh địa phương có những vi phạm nghiêm trọng về quy trình xét nghiệm. Ngày 16/10/2026, tòa án tại Lan Châu tuyên án sơ thẩm đối với 6 người liên quan, trong đó người phụ trách trên thực tế của cơ sở nhận án chung thân và hiệu trưởng điều hành nhận án 15 năm tù.

Trường hợp này đặt ra một vấn đề đáng lo ngại: Nếu ngay cả kết quả xét nghiệm cũng có thể bị can thiệp, người dân dựa vào đâu để biết thực phẩm có thực sự an toàn?

Trong quản lý bữa ăn học đường, công khai thực đơn, hình ảnh nhà bếp, giấy chứng nhận hay thông tin nhà cung cấp là cần thiết. Nhưng những thông tin ấy chỉ có ý nghĩa khi có thể đối chiếu với thực tế. Một mã QR giúp phụ huynh xem được tên doanh nghiệp cung ứng chưa đồng nghĩa với việc nguyên liệu trong bữa ăn đã được kiểm chứng. Một hình ảnh nhà bếp sạch sẽ cũng không chứng minh mọi công đoạn chế biến đều tuân thủ quy trình.

Điều cần thiết hơn là khả năng truy xuất đến từng lô nguyên liệu, hồ sơ giao nhận, điều kiện bảo quản, mẫu lưu và kết quả kiểm tra. Quan trọng không kém, những dữ liệu này phải có cơ chế kiểm chứng độc lập.

Kinh nghiệm của Nhật Bản sau vụ Sakai cho thấy giá trị của việc lưu giữ chứng cứ. Năm 1997, nước này ban hành sổ tay vệ sinh dành cho các cơ sở nấu ăn quy mô lớn, trong đó quy định lưu mẫu nguyên liệu và thức ăn đã chế biến theo điều kiện bảo quản cụ thể để phục vụ truy xuất khi có sự cố. Cách tiếp cận ấy nhắc chúng ta rằng giám sát không phải chỉ để khẳng định một bữa ăn đạt yêu cầu, mà giám sát còn phải giúp xác định điều gì đã xảy ra nếu bữa ăn không đạt yêu cầu.

Ai chịu trách nhiệm khi bữa ăn không an toàn?

Tại Hàn Quốc, năm 2006, một đợt bùng phát bệnh đường tiêu hóa liên quan đến hệ thống bữa ăn học đường khiến 2.872 người mắc bệnh tại 32 trường và một cơ sở kinh doanh. Cơ quan điều tra xác định tác nhân là norovirus nhưng không tìm được nguồn phát cụ thể.

Sau vụ việc, Hàn Quốc sửa đổi toàn diện Luật Bữa ăn học đường, có hiệu lực từ tháng 1/2007. Luật giao hiệu trưởng trực tiếp quản lý bữa ăn, quy định việc lựa chọn, mua và kiểm nhận nguyên liệu không được thuê ngoài, đồng thời siết chặt điều kiện thuê đơn vị bên ngoài tổ chức bữa ăn.

Không thể từ một vụ việc kết luận rằng trường tự nấu luôn an toàn hơn thuê doanh nghiệp cung cấp, bởi mỗi mô hình đều có ưu điểm và rủi ro riêng. Điều quan trọng là trách nhiệm quản lý không thể biến mất khi nhà trường ký hợp đồng với một đơn vị bên ngoài.

Đây cũng là vấn đề cần được nhìn nhận trong tổ chức bữa ăn học đường tại Việt Nam. Một suất ăn có thể liên quan đến người sản xuất nguyên liệu, đơn vị phân phối, doanh nghiệp chế biến, bộ phận tiếp nhận của nhà trường và cơ quan kiểm tra. Nếu không phân định trách nhiệm ngay từ đầu, khi xảy ra sự cố, việc xác định nguyên nhân và xử lý có nguy cơ kéo dài qua nhiều đầu mối.

Tại TP.HCM, một hướng tiếp cận đang được triển khai là mô hình “Suất ăn minh bạch - Tick xanh trách nhiệm”, ứng dụng công nghệ để kết nối thông tin trong chuỗi cung ứng nông sản, thực phẩm và hỗ trợ giám sát bữa ăn học đường. Mô hình đã được thí điểm từ trước năm học 2026 - 2027 và mở rộng triển khai trong những tháng gần đây.

Theo dữ liệu công khai của Sở Công Thương TP.HCM, tính đến ngày 17/10/2026, đã có 147 trường được cấp tài khoản, 122 bếp ăn đăng ký, trong đó 87 bếp được xác nhận tham gia trên địa bàn 40 phường, xã.

Ông Đào Hà Trung, Chủ tịch Hội Công nghệ cao TP.HCM, đại diện đơn vị phối hợp triển khai mô hình, cho biết thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, nhà trường và phụ huynh có thể tiếp cận thông tin về hành trình của thực phẩm. Việc kết nối dữ liệu giữa các khâu trong chuỗi cung ứng giúp tăng khả năng đối chiếu, truy xuất khi phát sinh vấn đề về chất lượng.

Đây là hướng tiếp cận đáng chú ý khi một suất ăn học đường có thể đi qua nhiều đơn vị trước khi đến tay học sinh. Việc kết nối thông tin từ nguồn nguyên liệu đến bàn ăn không chỉ giúp tăng khả năng giám sát mà còn tạo cơ sở để xác định nguyên nhân, làm rõ trách nhiệm của các bên nếu xảy ra sự cố.