Bảo vệ tim mạch trước nắng nóng cực đoan: Đừng để ‘lửa trong người’ gặp ‘lửa ngoài trời’
Bệnh lý tim mạch vốn dĩ “nhạy cảm như chiếc máy đo thời tiết”. Do đó, để phòng ngừa tác động xấu của hỏa nhiệt môi trường năm Bính Ngọ 2026 đến trái tim, mạch máu nên chủ động thực hành nguyên tắc dưỡng sinh “chế hỏa, an tâm, dưỡng can thận”.
Theo Đông y, đa phần các bệnh lý tim mạch (tăng huyết áp (THA), rối loạn mỡ máu (RLMM), xơ vữa mạch máu (XVMM), rối loạn nhịp tim, suy tim,…) có liên quan đến các yếu tố thực hỏa, hư hỏa, đờm hỏa, khí uất, huyết ứ của tâm, can và thận (tương ứng với tim, gan, thận). Khi gặp phải vận khí hỏa nhiệt cực đoan của năm Bính Ngọ, cơ thể dễ bị “đổ thêm dầu vào lửa”, dẫn đến tình trạng mạch máu, nhịp tim, huyết áp tăng giảm bất thường,… Nguy cơ đau đầu, chóng mặt, hoa mắt, nóng bừng mặt, mắt đỏ, tức ngực, đau ngực, khó thở; thậm chí đột quỵ tim, tai biến mạch máu não) tăng cao.
Dưỡng sinh Đông y hướng dẫn cách bổ thủy, chế hỏa để bảo vệ mạch máu, trái tim trong mùa hỏa vượng. Cụ thể:
Thói quen nhỏ – hiệu quả lớn: 5 việc cần làm mỗi ngày
Tự đo huyết áp và ghi nhật ký: Luôn có sẵn máy đo huyết áp tại nhà. Kiểm tra các chỉ số tâm thu, tâm trương, nhịp tim ít nhất 2 lần/ngày: trước ăn sáng và trước ăn tối. Ghi chép lại cẩn thận để phát hiện sớm những bất thường, từ đó kịp thời điều chỉnh hoặc thông báo cho bác sĩ.
Tuân thủ thuốc, không tự ý ngừng: Khi đã được bác sĩ kê đơn thuốc điều trị tim mạch, huyết áp, tuyệt đối tuân thủ đúng chỉ định; không tự ý giảm liều hoặc ngừng thuốc. Bất kỳ điều chỉnh nào cũng cần có ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Tránh nắng, tránh sốc nhiệt: Hạn chế ra ngoài trời từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều – khung giờ hỏa khí đỉnh điểm. Nếu cần phải ra ngoài, nên đội mũ rộng vành, mặc áo chống nắng thoáng khí. Không tắm nước quá lạnh ngay sau khi vừa đi nắng về. Sự chênh lệch nhiệt độ đột ngột dễ gây co thắt mạch vành, dẫn đến tai biến. Chỉ nên tắm bằng nước ấm khoảng 35 - 37°C.
Khởi động nhẹ nhàng mỗi sáng: Sau khi thức dậy, đừng vội bật dậy ngay. Nằm trên giường, thực hiện bài xoa toàn thân tối thiểu 15 phút, bắt đầu từ vùng đầu – mặt – cổ – gáy, xuống ngực, bụng và thắt lưng. Động tác này giúp máu huyết lưu thông dễ dàng đến khắp cơ thể, tránh nguy cơ thiếu máu não cục bộ khi thay đổi tư thế đột ngột. Bên cạnh đó, duy trì vận động thể lực vừa sức, đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày (đi bộ, khí công, dưỡng sinh).
Thiền định, hít thở sâu – “liều thuốc” ổn định huyết áp từ tinh thần: Tập thiền định và luyện thư giãn giúp thần kinh được ổn định, sự quân bình giữa quá trình hưng phấn và ức chế được thiết lập, cơ thể sẽ giảm căng thẳng, nóng giận, lo lắng – từ đó huyết áp cũng ổn định một cách tự nhiên. Chỉ cần 10 - 15 phút ngồi yên, theo dõi hơi thở mỗi ngày cũng đủ tạo ra sự khác biệt rõ rệt.
Thực dưỡng theo thể bệnh
Sách Nội kinh viết: “Ăn nhiều mặn thì mạch máu bị tắc nghẽn, thay đổi màu sắc”. Theo đó, với người mắc bệnh tim mạch, chế độ ăn nhạt và giảm muối là ưu tiên hàng đầu. Cần kiêng nội tạng động vật, thực phẩm chế biến sẵn và các chất kích thích. Trời nắng nóng, cơ thể mất nước, dễ dẫn đến hoặc làm tăng nặng tình trạng táo bón (tác nhân gián tiếp làm tăng huyết áp), người bệnh nên bổ sung các loại rau xanh giàu chất xơ, trái cây thanh nhiệt như rau má, cần tây, bí đao, thanh long, đu đủ...
Bên cạnh đó, việc sử dụng các loại thảo mộc kết hợp trong món ăn, thức uống hàng ngày là cách hiệu quả để giảm nhiệt cơ thể, ổn định huyết áp và ngừa XVMM. Tùy vào triệu chứng cụ thể, có thể áp dụng các bài thuốc hỗ trợ sau:
THA kèm khó ngủ, hay hồi hộp: Dùng lá sen, tâm sen, hoa hòe, mỗi vị 10g, cùng sao thơm; 4g cúc hoa vàng; hãm với nước đun sôi, uống liên tục 7-10 ngày. Nếu chỉ THA dùng 5-10g cúc hoa, 2g trà khô/hoặc và 5-10g kỷ tử, hãm với nước đun sôi, uống thay trà hàng ngày.
THA, XVMM, sau đột quỵ: 5 - 10g địa long, 30g đậu xanh, 40g đậu đen, đều sao thơm; 30 - 40g toàn cây bồ ngót; 10 - 12g táo đỏ, 3 lát gừng. Cùng rửa sạch, sắc lấy nước uống 2 lần/ngày; 7 - 10 ngày/liệu trình. Hoặc dùng lá trà, táo mèo, cúc hoa, mỗi loại 10g; hoặc 1g trà khô, 20g táo mèo; cùng hãm với nước đun sôi, uống thay trà hàng ngày.
THA kèm RLMM: 10g mộc nhĩ trắng, 10g mộc nhĩ đen, ngâm nở, rửa sạch, xắt nhuyễn, cho vào tô, thêm đường, nước vừa đủ, chưng cách thủy chín. Ăn cả cái lẫn nước, 10-15 ngày/liệu trình,
THA do can hỏa (triệu chứng chóng mặt ù tai, đau đầu, dễ cáu gắt, khó ngủ, hay mơ): Rau cần (cả rễ) 50g, rửa sạch, thái nhỏ, cùng với 50g gạo tẻ, nấu thành cháo, ăn hết trong ngày. Hoặc 10g vỏ đậu xanh khô, 50g lá dâu tươi, 50g lá sen tươi, cùng rửa sạch; đun sôi với nước, uống thay trà hàng ngày.
Tim mạch do tâm huyết ứ tắc với triệu chứng tức ngực một vị trí cố định như kim châm: Dùng 9g bột (hoặc phiến) đan sâm, 3g trà xanh; hoặc dùng 10g bột tam thất, 5 quả táo đỏ, 5g trần bì; cho vào bình giữ nhiệt, hãm với nước sôi khoảng 10-15 phút; uống 5 ngày liên tục.
Tim mạch do can khí trệ với triệu chứng ngực đầy tức, đau âm ỉ từng cơn, nặng thêm khi gặp chuyện buồn phiền: Dùng 6-10g hoa hồng khô, đường đỏ vừa đủ, cùng hãm với nước sôi khoảng 10 phút, uống thay trà trong ngày.
Tim mạch do đờm trọc, triệu chứng ngực tức nặng, đau tim nhẹ, đờm nhiều, khó thở, tứ chi nặng nề, béo phì, kèm theo mệt mỏi, chán ăn, tiêu chảy, khạc đờm: Dùng 30g hạt củ cải trắng giã dập, cho vào nồi đất sắc lấy nước cốt, nấu cùng 50g gạo tẻ thành cháo, ăn lúc đói.
Tim mạch do thiếu cả phần khí và phần âm, triệu chứng đau ngực âm ỉ, tim đập nhanh, khó thở, mệt mỏi, mặt tái nhợt, giọng nói yếu ớt, dễ đổ mồ hôi, nên dùng nhiều các loại nấm tuyết, nấm mèo, nhân sâm, dâu tằm, hoài sơn, long nhãn,…
Tim mạch do phần âm của tâm và thận đều hư tổn, triệu chứng đau ngực, khó thở, tim đập nhanh, đổ mồ hôi khi ngủ, mất ngủ, mệt mỏi, lưng đau, gối mỏi, chóng mặt, ù tai, khô miệng, táo bón nên ưu tiên dùng thêm nấm tuyết, nấm mèo, kỷ tử, đậu đen, dâu tằm, lòng đỏ trứng gà, lê, da lợn,…
(*) Hội Đông y TP.HCM
