Báo cáo UNDP: AI đẩy Việt Nam tới ngã rẽ – chính sách nào cứu nông nghiệp khỏi nguy cơ tụt hậu?

Tại hội nghị công bố báo cáo ngày 2/12 tại Hưng Yên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng nhân tố quyết định thành bại của Việt Nam là chính sách và kỹ năng con người, đặc biệt khi ngành nông nghiệp – trụ cột kinh tế và sinh kế của hàng triệu người dân – đang đứng trước nguy cơ tụt hậu năng suất so với các ngành công nghệ cao.

Nguy cơ phân tách theo ngành: Nông nghiệp thua thiệt năng suất

Báo cáo UNDP chỉ ra rằng AI có thể thúc đẩy năng suất 3-5% ở các ngành công nghệ cao, ngân hàng và dịch vụ chuyên nghiệp. Ngược lại, lợi ích dự kiến lại thấp hơn trong các lĩnh vực có tính vật lý cao như nông nghiệp và xây dựng. 

Xem thêm TP.HCM: Nông nghiệp công nghệ cao chiếm 85% vào năm 2030

 Các chuyên gia tại hội nghị cảnh báo về “sự phân tách theo ngành”, điều này tạo ra một thách thức kép cho Việt Nam. Đó là sự phân hóa thu nhập giữa thành thị và nông thôn, và sự xuất hiện của “thị trường lao động hai tốc độ”. Điều đó thể hiện rõ, là trong khi các DNCNC, nhân lực có kỹ năng công nghệ tốt sẽ vươn rất xa cùng AI, thì những ai, nơi nào thiếu hụt AL sẽ càng tụt hậu xa.

 Hiện tại, các công cụ kỹ thuật số đã tiếp cận khoảng 39 triệu nông dân, cung cấp nền tảng thông tin ban đầu, nhưng để đạt được mức tăng trưởng năng suất cần thiết, Việt Nam phải vượt qua rào cản về chi phí và kỹ năng.

So sánh chiến lược ASEAN: Khoảng cách trong chính sách công

Trong khi các quốc gia ASEAN đang hành động quyết liệt với AI, Việt Nam cần nhìn nhận rõ hơn về chiến lược của các nước láng giềng để tìm ra hướng đi đột phá, đặc biệt trong việc hỗ trợ nông dân quy mô nhỏ. Ví dụ tại Thái Lan, chính phủ nước này tập trung xây dựng Trung tâm Dữ liệu Nông nghiệp Mở và ưu tiên trợ giá các giải pháp IoT/AI cho nông dân quy mô nhỏ. Thái Lan xem việc cung cấp dữ liệu sạch và công cụ cơ bản là trách nhiệm công.

Xem thêm Công nghệ AI xuống ruộng, nông dân... khỏe đủ đường

Còn tại Việt Nam, dù có nền tảng tiếp cận số tốt, Việt Nam vẫn thiếu cơ chế phân phối lợi ích và công cụ dễ tiếp cận, khiến AI chỉ mới hiệu quả kinh tế đối với các trang trại lớn hoặc chuỗi giá trị xuất khẩu.

Bài học cốt lõi là Chính phủ cần chuyển trọng tâm từ việc hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ sang việc hỗ trợ trực tiếp cho hộ nông dân nhỏ thông qua các chính sách về dữ liệu và tài chính.

Ba trụ cột chính sách cấp thiết: Lựa chọn quyết định vận mệnh

Để biến AI thành động lực tăng trưởng bao trùm, các chuyên gia kêu gọi hành động dựa trên ba trụ cột chiến lược:

Phổ cập kỹ năng số và AI cộng tác: Xem kỹ năng số là yêu cầu tối thiểu cho mọi công dân. Cần triển khai các chương trình đào tạo toàn quốc về kỹ năng số cơ bản và cách sử dụng công cụ AI để hỗ trợ công việc, đặc biệt là cho người nông dân.

Đầu tư công vào nền tảng dữ liệu: Chính phủ phải chủ động xây dựng và duy trì nền tảng dữ liệu nông nghiệp tập trung, chất lượng cao để làm nền tảng cho các mô hình AI bản địa và giảm chi phí đầu tư cho startup.

Áp dụng chính sách “AI công bằng”: Cần có cơ chế điều tiết và trợ giá công nghệ AI/IoT cho các hợp tác xã và hộ nông dân nhỏ lẻ để giảm thiểu chi phí đầu tư, đảm bảo lợi ích từ AI được phân phối rộng rãi và không bị độc quyền bởi các tập đoàn lớn.

 Đối với ngành quản lý là Bộ NN&MT, cần có hành động cụ thể để ứng phó với nguy cơ tụt hậu trong nông nghiệp:

Về kỹ năng và con người: Thiết lập chương trình đào tạo “nông dân 4.0” quốc gia, tập trung vào kỹ năng sử dụng ứng dụng ai trên điện thoại thông minh (dự báo sâu bệnh, tư vấn thị trường) thay vì kỹ năng lập trình phức tạp.

Lồng ghép các khóa học về tư duy phản biện và giải quyết vấn đề (kỹ năng mà ai chưa thể thay thế) vào các chương trình khuyến nông.

Về dữ liệu và công nghệ:

Xây dựng cổng thông tin dữ liệu nông nghiệp mở (open agricultural data portal) cung cấp miễn phí dữ liệu về thổ nhưỡng, thời tiết, giá cả thị trường và các mô hình dự báo ai cơ bản.

Ban hành chính sách trợ giá 50% cho các thiết bị iot nông nghiệp cơ bản (cảm biến độ ẩm, trạm thời tiết mini) khi mua theo hình thức hợp tác xã hoặc nhóm sản xuất.

 Về quản trị và điều tiết: Thành lập quỹ phát triển ai nông nghiệp quốc gia, sử dụng vốn công để tài trợ cho các dự án nghiên cứu và phát triển ai tập trung vào các loại cây trồng và vật nuôi chủ lực của việt nam.

Phát triển khung pháp lý thử nghiệm (sandbox) cho các ứng dụng ai trong truy xuất nguồn gốc và đảm bảo chất lượng, khuyến khích các startup công nghệ nông nghiệp.