780.000 tỷ đồng dư nợ vốn xanh và 'cánh cửa' khó vào

Số liệu từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy dư nợ tín dụng xanh đến hết năm 2025 đạt gần 780.000 tỷ đồng, tăng gần 15% so với năm trước. Tuy nhiên, nhìn sâu vào bản chất, con số này mới chỉ chiếm khoảng 4,2% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Đây là một tỷ trọng quá khiêm tốn, chưa tương xứng với những cam kết Net Zero hay áp lực từ các hàng rào kỹ thuật quốc tế đang dựng lên ngày một cao.

Nghịch lý nằm ở chỗ, cơ chế vay không tài sản đảm bảo lên đến 70% tổng đầu tư đã mở ra, nhưng cánh cửa vẫn đóng chặt với đại đa số. Ông Nguyễn Đức Lệnh, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Chi nhánh Khu vực 2, thừa nhận dù vốn ưu tiên cho năng lượng tái tạo và nông nghiệp, rào cản lớn nhất vẫn là thiếu một bộ tiêu chuẩn phân loại xanh thống nhất. Hệ quả là ngân hàng có tiền nhưng ngại giải ngân vì sợ rủi ro thẩm định, còn người sản xuất có dự án nhưng thiếu chứng chỉ để chứng minh mình "xanh".

Đặc biệt, trong lĩnh vực nông nghiệp – trụ đỡ của nền kinh tế – cơn khát vốn xanh càng trở nên nghiệt ngã. Hiện nay, nông sản xanh không còn là một lựa chọn mang tính phong trào, mà đã trở thành điều kiện sinh tồn duy nhất để tồn tại và xuất khẩu. Nếu không chuyển đổi, nông sản Việt sẽ bị đánh thuế carbon cao ngất ngưỡng bởi cơ chế CBAM của EU hoặc bị từ chối thẳng thừng tại các thị trường khó tính. Thế nhưng, để bước qua cánh cửa này, doanh nghiệp và nông dân lại đang thiếu đủ thứ.

Thiếu hệ thống đo đạc và kiểm kê (MRV). Để chạm tay vào vốn ưu đãi, ngân hàng yêu cầu dự án phải chứng minh tính "xanh". Tuy nhiên, nông dân và các hợp tác xã lấy gì để chứng minh họ đã giảm được bao nhiêu tấn CO2, khi thiếu hẳn các đơn vị tư vấn và thẩm định độc lập? Việc thiếu danh mục phân loại xanh chi tiết cho từng loại nông sản khiến cả người vay lẫn người cho vay đều lúng túng.

Nông nghiệp Việt Nam vẫn mang nặng tính nhỏ lẻ. Nông dân thiếu chứng nhận quyền sử dụng đất ổn định, hoặc tài sản trên đất không được định giá cao để làm đòn bẩy tài chính. Các dự án công nghệ cao với hệ thống tưới tuần hoàn, nhà màng có vốn đầu tư cực lớn lại có thời gian hoàn vốn chậm, khiến ngân hàng dè chừng.

Khoảng cách giữa nỗ lực xanh hóa và khả năng chạm tay vào dòng vốn bền vững đang là một nghịch lý đầy trăn trở đối với các tác nhân nhỏ và vừa trong chuỗi giá trị nông nghiệp. Báo cáo khuyến nghị chính sách vừa được Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững phối hợp cùng Oxfam tại Việt Nam và Fair Finance Asia công bố tại Hà Nội ngày 20/3 vừa qua, đã phác họa một bức tranh thực trạng đáng suy ngẫm. Dù các hợp tác xã và doanh nghiệp nhỏ đang đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế nông thôn, nhưng họ dường như vẫn đang đứng ngoài lề của dòng chảy tài chính xanh.

Số liệu khảo sát trên 97 đơn vị cho thấy một thực tế đối lập: trong khi có đến 54% đơn vị đã nỗ lực đạt được ít nhất một chứng nhận về nông nghiệp bền vững, thì con số tiếp cận được nguồn tài chính xanh lại khiêm tốn đến mức khó tin khi chỉ có duy nhất một đơn vị thực hiện được. Điều này minh chứng rằng những tiêu chuẩn ESG hay các chứng chỉ quốc tế dù là tấm hộ chiếu để nông sản vươn xa, nhưng lại chưa thể trở thành chiếc chìa khóa vạn năng giúp người nông dân và các hợp tác xã mở cánh cửa ngân hàng cho những khoản vay ưu đãi.

Hệ quả là, các tác nhân này vẫn phải loay hoay trong vòng xoáy vốn tự thân và tín dụng truyền thống. Với 57% nguồn vốn đến từ ngân hàng thương mại thông thường và 55% vay mượn từ người thân, bạn bè, áp lực lãi suất và sự thiếu ổn định đang đè nặng lên vai những người trực tiếp sản xuất. Khoảng cách lớn giữa thực hành bền vững và khả năng tiếp cận tài chính phù hợp không chỉ là rào cản tăng trưởng mà còn là một bài toán hóc búa cần những chính sách mang tính đột phá để khơi thông nguồn lực, giúp nông nghiệp xanh thực sự sống được bằng dòng vốn xanh.

Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TP.HCM, nhấn mạnh khoảng 90% doanh nghiệp vẫn ở tình trạng "ba không": không chiến lược xanh, không dữ liệu phát thải và không nhân lực am hiểu ESG. Doanh nghiệp kẹt giữa một bên là chi phí đầu tư chuyển đổi quá lớn, một bên là chi phí sản xuất và logistics leo thang.

Rõ ràng, cái thiếu hiện nay không chỉ là tiền. Gói hỗ trợ lãi suất 2% đang được xây dựng dù là tín hiệu đáng mừng, nhưng sẽ khó phát huy tác dụng nếu thiếu một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ.

Để 780.000 tỷ đồng kia thực sự trở thành đòn bẩy bứt phá, cần một sự quyết liệt trong việc cụ thể hóa danh mục phân loại xanh, hướng dẫn nông dân kiểm kê carbon và xây dựng cơ chế chia sẻ rủi ro thực chất giữa Nhà nước, ngân hàng và người sản xuất. Vốn xanh không nên chỉ nằm trên những con số báo cáo, mà phải trở thành nguồn lực cứu cánh cho nông sản Việt trước ngưỡng cửa hội nhập.